Şaşırtan deney: Beyaz balinaların karşısına ayna koyarsanız ne olur?

Aynaya bakıp saçını düzeltmek ya da yüzündeki küçük bir detayı fark etmek, insanlar için sıradan bir alışkanlık olabilir. Ancak bilim insanlarına göre bu davranış, gelişmiş bir zihinsel farkındalığın işareti. Uzun yıllardır kullanılan “ayna testi” de tam olarak bunu ölçüyor: Bir canlının aynadaki görüntüsünün kendisine ait olduğunu anlayıp anlayamadığını…

Yıllar boyunca yalnızca insanlara özgü sanılan bu becerinin bazı şempanze, fil ve yunus türlerinde de görüldüğü biliniyordu. Şimdi ise listeye belugalar da eklenmiş durumda. New York Akvaryumu’nda yapılan dikkat çekici bir araştırma, beyaz balinaların sanılandan çok daha gelişmiş bir benlik algısına sahip olabileceğini ortaya koydu.

Araştırmada Wildlife Conservation Society bünyesinde koruma altında yaşayan Kathy, Marina, Natasha ve Maris isimli dört beluga gözlem altına alındı. Bilim insanları, havuza iki yönlü özel bir pleksiglas ayna yerleştirdi. Böylece balinaların aynadaki görüntülerine nasıl tepki verdiği doğal davranışları bozulmadan takip edildi.

İlk gözlemler bile araştırma ekibini şaşırttı. Belugalar, aynanın karşısında sıradan merak davranışlarının ötesine geçen hareketler sergiledi. Kendi etraflarında dönerek karın bölgelerini incelemeleri, yüzgeçlerini farklı açılardan kontrol etmeleri ve vücutlarının normalde göremeyecekleri bölümlerine odaklanmaları dikkat çekti. Araştırmacılar, bunun aynayı yalnızca bir nesne gibi görmediklerini gösterdiğini düşünüyor.

Aynayı kontrol aracı gibi kullandılar

Hunter College’daki bilişsel araştırma laboratuvarından Alex Mildener’a göre belugalar, yansımayı sadece izlemekle kalmadı. Hareketlerini test eden ve bedenlerini inceleyen bir kontrol sistemi gibi davrandılar. Özellikle Natasha isimli beluganın verdiği tepkiler, deneyin en dikkat çekici kısmıydı.

Araştırmacılar Natasha’nın baş bölgesine, sağ gözü ile kulağı arasına geçici bir işaret yerleştirdi. Natasha aynanın karşısına geçtiğinde alışılmışın dışında davranışlar göstermeye başladı. Sağ tarafını aynaya yaklaştırdı, işaretli bölgeyi defalarca aynaya sürttü ve uzun süre kendi yansımasını izledi.

Ama bununla da yetinmedi. Aynanın önünde kafasını aşağı yukarı hareket ettirdi, solunum deliğinden kabarcıklar çıkardı ve ağzını açıp kapatarak farklı tepkiler verdi. Hatta ilk kez bir oyuncağı aynanın karşısında kullanarak yansımanın nasıl değiştiğini anlamaya çalıştı. Bilim insanlarına göre bu davranışlar, güçlü bir öz-farkındalık ihtimaline işaret ediyor.

Araştırma yalnızca küçük bir grup üzerinde gerçekleştirilmiş olsa da uzmanlar sonuçların oldukça önemli olduğunu düşünüyor. Çünkü bu bulgular, belugaların zihinsel kapasitesine dair bugüne kadar yapılan en dikkat çekici gözlemlerden biri olarak görülüyor.

Sıradaki hedef ahtapotlar

Bilim ekibi, deniz memelilerinin karmaşık iç dünyasını daha iyi anlamanın koruma çalışmalarına da katkı sağlayacağını düşünüyor. İnsan merkezli bakış açısının dışında, aynaya bakıp kendisini tanıyabilen başka canlıların da bulunması, okyanus yaşamına yönelik yaklaşımı değiştirebilir.

Araştırmacılar şimdi gözlerini başka türlere çevirmiş durumda. Bir sonraki aşamada ahtapotlar üzerinde benzer testler yapılması planlanıyor. Amaç, okyanusun derinliklerinde yaşayan canlıların bilişsel sınırlarını daha net ortaya koyabilmek.