Pak İnsanları Katile Çeviren Milgram Deneyi

Tarih boyunca isminden hiçbir yerde iyi bahsedilmeyen, çok sayıda birbirinden farklı isim gördük. Bu türlü dediğimizde akla ilk gelen isimlerden biri de Adolf Hitler oluyor. Çünkü acımasızlığı ve gerçekleştirdiği insanlık dışı hareketlerle akıllarda yer alan diktatör, Almanya ve dünya tarihine hiç unutulmayacak bir leke olarak geçti.

Milyonlarca insanın vefatından sorumlu olan bu isim, 1945 yılında ömrünü yitirdi. Buradan sonra çok sayıda Nazi vazifelisi yakalandı ve hâkim karşısına çıktı. Bu görevlilerin arasında içeriğimizin konusu olan Milgram deneyine ilham kaynağı olmuş Adolf Eichmann da bulunuyordu.

Pekala Eichmann tam olarak ne yaptı ve deneye nasıl ilham kaynağı oldu?

Eichmann’ın periyodun Almanya’sındaki görevi, milyonlarca Yahudi’nin kamplara gönderilmesini sağlamaktı. Yani ortadaki ulaşımın devamlılığından Eichmann sorumluydu. Sonuç olarak kendisi, milyonlarca insanı vefata göndermiş oldu. bunun için hâkim karşısına çıktığında, diğer askerler şu tabirleri söyleyerek kendisini savundu:

“Sadece buyrukları uyguladım”

Bu savunma tahmin edebileceğiniz üzere pek de işe yaramadı ve Eichmann bir süre sonra idam edildi. fakat bu sözler, Stanley Milgram isimli profesörü kendi deneyini kurmaya itti. İnsanlara yaptıkları eylemler sorulduğunda sorumluluğu otoriteye atma eğilimi yalnızca askerlerde mi var?

Yoksa her gün yanımızdan geçen insanlar da sorumluluk kendilerinde olmadığı zaman çizgiyi aşan aksiyonlarda bulunabilir mi? Gelin yanıtı Milgram’ın deneyinde görelim.

Otoriteye nasıl boyun eğildiğini göstermeyi amaçlayan bu deney, farklı şekilde sunuldu ve böylelikle katılımcı bulunabildi:

• Milgram deneyinin duyurusu

Deneyi daha cazip kılmak gayesiyle bunun öğrenme ve hafızanın çalışma hali üzerine bir deney olduğu söylendi. Ayrıyeten katılımcılar, ayıracakları 1 saat için 4 dolar alacaklardı. Bu da günümüzde yaklaşık 38 dolar ediyor. Sonuç olarak toplumun farklı kesitlerinden farklı insanlar bulundu.

Toplumun farklı kesitlerinden seçilen bu bireyler ruhsal rahatsızlığı olmayan ve il içinde gündelik ömrünü sürdüren insanlardı. Yani her gün yolda ya da toplu taşımada yanınızdan geçen insanların deneyde yer aldığını düşünebilirsiniz.

Deneyde üç kişi var, yalnızca biri denek:

• E: Gözetmen, T: Denek, L: Aktör

Deneyi gerçekleştiren profesör, ki bu bağlamda kendisi Milgram oluyor, karşısındaki iki şahsa kura yoluyla rollerini dağıtıyor. Bu bağlamda bu bireylerden biri öğretmen, başkası de öğrenci oluyor. Elbette bu, işin görünen yüzü.

Zira denek olarak katılan kişinin yanında, daha evvelden bilgilendirilmiş olan aktör bulunuyordu. Yani olacaklardan kendisi haberdardı. Bu bağlamda kartların ikisinde de aslında öğretmen yazıyor ve denek, her şekilde öğretmen koltuğuna oturuyordu.

Öğrenci (aktör) ise elektrik koltuğu bir aygıta bağlanmıştı ve öğretmenin okuduğu söz çiftlerini aklında tutması gerekiyordu:

Her yaptığı küsurda ise kendisine 15 volttan başlayan ve sonraki yanılgılarda 15’in katları şeklinde yükselen bir elektrik miktarı veriliyordu. Ayrıyeten şalterlerin altında tehlike ölçüsünü belirten ibareler de bulunuyordu. Bu miktar, 450 volta kadar ilerliyordu. Aktörün doğru yanıtlarla başladığı deney bir noktadan sonra yanlış karşılıklarla ilerlemeye başladı.

Bu noktada aktörler ve denekler birbirini göremediğinden başta yalnızca ufak inlemeler duyuluyordu. fakat volt miktarı arttıkça içeriden daha yüksek sesler gelmeye başladı. Bir yerden sonra bunlar yalvarmaya bile döndü. Hatta deneyin birtakım varyasyonlarında aktörler, (elbette deney gereği) kalp rahatsızlıkları olduğunu ve bundan telaş duyduklarını bile söylediler.

Denekler elektrik verirken gerginlik tavan yaptı:

Bir noktadan sonra aktörlerin sesleri kesiliyordu. Bu süreçte katılımcılar, aktörler soruları bilemediğinde elektrik vermekten şad değildi. Hatta bu noktada ağlayanlar bile oldu ve gözetmene deneyi durdurmasını, parayı iade edeceklerini söylediler. fakat deneye yeniden de devam etmeleri sağlandı.

Kaba kuvvet kullanılarak da değil, yalnızca birkaç cümle ile

• Lütfen devam edin.
• Deney gereği devam etmeniz gerekmektedir.
• Devam etmeniz hakikaten çok kıymetlidir.
• Öteki seçeneğiniz bulunmuyor, devam etmek zorundasınız.

Bunlar, karşı çıkma durumlarında gözetmenin deneğe söylediği cümlelerdi. Şayet dördüncü cümleden sonra denek tekrar ısrar etseydi deney bitecekti. fakat çok az sayıda kişinin bu noktaya ulaşabildiği görüldü. Pekala sonuç olarak ne oldu?

Deneye katılan 40 kişinin yüzde 65’i, yani 26 kişi son düzeydeki ölümcül olan 450 volta ulaştı. Buna ek olarak iştirakçilerin tümü, en az 300 volt düzeyindeydi ki bu da epey tehlikeli bir düzey.

Bu deneyden önce Milgram, çok sayıda psikoloji uzmanına insanların vereceği yansılar konusunda ulaşmıştı

Bu şahısların hepsi, deneklerin yardım çığlıklarına sessiz kalmayacağını ve deneyi o noktada sonlandıracaklarını söyledi. fakat sonuçlar, bunun tam aksisini gösterdi.

Dikkate alınması gereken bir öteki nokta da Milgram’ın, iştirakçilere deneyin sonucundan sorumlu olmadıklarını söylemiş olmasıydı. Kendilerinin sorumlu olduğunu söylediği durumlarda ise katılımcılar deney daha başlamadan oradan gitti. Sizin bu deney hakkındaki fikirleriniz neler?

Kaynaklar: Bebar Bilim, Evrim Ağacı, Behavioral Scientist