Yanıtı bir türlü bulunamayan soru: Oyun oynamak, zekayı nasıl etkiliyor?

Araştırmalar ve bilgiler süratle artarak birikiyor olsa da, zekanın tam olarak ne olduğu ya da nasıl doğru bir şekilde ölçülebileceği konusunda hala belirlenmesi gereken çok şey var. Bu yüzden de çocukların video oyunları oynamasının zekaları üzerindeki etkisi hakkındaki sorular uzun müddettir net bir yanıt olmadan varlığını sürdürüyor. Mayıs 2022 tarihli bir rapor ise, doğru karşılığı bulduğunu iddia eden birkaç araştırma arasında yer alıyor.

Akademisyenler, ebeveynler, öğrenciler ve oyuncular arasında video oyunlarının bizi daha mı zeki yaptığı, zekamıza zarar mı verdiği, her iki tesire sahip mi olduğu yoksa hiçbir tesiri olmadığı mı konusunda uzun bir müddettir sorular soruyor. Araştırma sonuçları da sorular kadar farklı yanıtlar gösteriyor. Bunun birkaç sebebi var.

Birincisi, bir video oyununu neyin oluşturduğuna dair birçok soru var. Taşınabilir oyunlar ve konsol oyunları aynı kategoride mi olmalı? Pekala ya bulmaca oyunları ve nişancılık oyunları? Çevrimiçi çok oyunculu oyunların tek başına oynanan oyunlardan farklı bir tesiri var mı? Ayrıyeten, bir kişinin günü birçok aktivite içerir ve oyun oynamayı tek bir değişken olarak izole etmek çok zordur.

Bir çocuk video oyunlarını ve ders çalışmayı severken oburu ikisinden de nefret ediyorsa, bu video oyunlarının zekaya katkıda bulunduğu manasına mı gelir? Şayet bir çocuk, ailesinin maddi durumu diğer bir çocuğa göre daha iyi olduğu için video oyunları oynayabiliyorsa, zeka farkının ne kadarı oyun oynamaktan ve ne kadarı farklı ekonomik fırsatlardan kaynaklanmaktadır?

Ve tahminen de en değerlisi, zekayı oluşturan nedir? Notlar mı? IQ testleri mi? Öteki bir şey mi? Bu bile tartışmaya açık.

Nature mecmuası tarafından yayınlanan Mayıs 2022 tarihli bilimsel raporun yazarları, en azından bu sorulardan kimilerini yanıtlamaya yaklaştıklarını söylüyor. “Biliş ve sosyoekonomik arka plandaki genetik farklılıkları denetim ederken dijital medyanın çocukların zekası üzerindeki etkisi” başlıklı makale, genetik ve ebeveyn eğitimi için bulgularını düzeltiyor. Muharrirlerin “zeka, eğitimsel kazanım ve diğer bilişsel yeteneklerin tümü yüksek oranda kalıtsaldır” argümanını savunmalarından ötürü bu büyük bir ehemmiyete sahip.

Zeka, kalıtsal mıdır?

Bazıları zekanın genetik olarak evvelce belirlenmiş olduğu savına karşı çıksa da, yazarlar ebeveynlerin eğitimini de göz önünde bulunduruyor. Eğitim seviyesi hane halkı geliri ile uyumlu olmasa da, bu, karmaşık sosyo-ekonomik datalar için tartışmalı bir şekilde iyi bir gösterge olabilir.

Araştırma, dokuz ila 10 yaşları arasındaki yaklaşık 10.000 Amerikalı çocuğa ilişkin temel bilgileri ve iki yıl sonra bunların yarısından fazlası ile takip çalışmalarını içeriyor. Ayrıyeten araştırmacılar, genetik farklılıkları hesaba katmak için “poligenik puanlara” da bakıyor.

Yazarlar, video izlemek, video oyunları oynamak ve sosyal medyayla etkileşim kurmak için harcanan vakti içeren ekran mühletini tahlil etti. Ayrıyeten, zekayı beş zeka ölçüsü kullanarak tahlil etti. Sonuçlar hayli değişikti: “Başlangıçta, izleme ve toplumsallaşma ile geçirilen zeka, zeka ile olumsuz bir şekilde bağlantılıyken, oyun oynama alakalı değildi. İki yıl sonra, oyun oynamak zekayı olumlu etkiledi ama toplumsallaşmanın hiçbir tesiri olmadı (…) beklenmedik bir şekilde, video izlemek de zekayı olumlu yönde etkiledi.”

Ayrıca makale, sırf oyunun kendisiyle pozitif bir bağlantı kurmakla kalmayıp, oyun oynamak için harcanan vaktin da pozitif bir şekilde alakalı olduğunu söylüyor. Öbür bir deyişle, daha fazla oyun oynamak, daha fazla bilişsel artış manasına geliyor. Tabii ki burada süre için bir sınır belirtilmemiş olması sonuçlardan şüphelenmeyi çarçabuk haklı çıkarıyor.

Araştırmanın yazarları, herhangi bir sorumlu araştırmacı grubunun olması gerektiği gibi, raporlarıyla ilgili birkaç probleme işaret ediyor. Bu problemlerden kimileri, üstte bahsedilen ve buna aynı tüm araştırmaları etkileyen sorulardır.

Oyun mühleti zekada tesirli mi?

Öncelikle, ekran başında geçirilen süre anketlerden toplandı ve araştırmacıların, bildirilen oyunların akıllı telefon oyunları mı, konsol oyunlarımı, çevrimiçi mi yoksa çevrimdışı mı olduğunu bilmelerinin net bir yolu yok. Ayrıyeten anket bilgileri söylediği söz edilen olduğunda çoğu zaman olduğu gibi anketi dolduran şahısların kendilerini “daha iyi” göstermek için yanıtlarını bir miktar değiştirmiş olmaları mümkün. Şayet ebeveynler kendilerini daha katı ya da daha esnek kurallı göstermek istedilerse, bu dataları yanlış bildirmiş olabilirler.

Ayrıca müelliflerin belirtmediği sorunlar de bulunuyor. Zeka ölçümü için kullanılan testler söz ve görüntü tanıma, hafıza, uzaysal mantık, ses tepkisi vei ölçütleri kullanırken bir IQ testi içermiyordu. Ayrıyeten lisan algılama, matematik, mantık ve diğer birtakım faktörler için ölçümler de bulunmuyordu.

Zeka için kullanılan ölçütlerin genel olarak video oyunlarda iyi olmanızı sağlayan özellikler olduğu söylenebileceğinden ötürü, araştırma sonuçlarının video oyunlar için pozitif bir sonuç verirken toplumsallaşma için etkisiz bir sonuç göstermesinin pek şaşırtan olmadığını da söyleyebiliriz.

Video izlemek görüntü tanıma ve ses tepkisi faktörlere daha fazla yardımcı olurken, sosyal medya ise lisan algılama, mantık ve test edilmeyen diğer ölçütlere katkıda bulunabiliyor.

Peki, o zaman oyunlar zekayı ne kadar etkiliyor?

Zeka, pek çok farklı istikameti ve alanı içeren çoklu bir konsept ve bu yüzden araştırmacıların zekanın hangi taraflarını test etmeye karar verdikleri, araştırmaların sonucu üzerinde kesin bir tesire sahip oluyor.

Kısacası, tüm araştırmalara bakarak video oyun oynamanın çocuğunuzun zekası üzerinde bir tesiri olup olmadığı sorusuna sadece “bir miktar” karşılığını verebiliriz. Bilhassa düşünmeyi ve tepki vermeyi gerektiren video oyunların kesinlikle zekanın birtakım tarafları üzerinde pozitif bir tesiri olabilse de, zekanın kimi tarafları üzerinde hiçbir tesire sahip olamıyor. Bu yüzden, hayattaki pek çok şeyde olduğu, video oyunların çoka kaçmadan oynanmasının yararı var. Fakat (en azından şimdilik) kesinlikle tahsilin yerini almazlar.