Kalabalıkların Bilgeliği Nedir?

2004 yılında James Surowiecki tarafından yazılan bir kitap, ismi ve önermeleriyle büyük dikkat çekmişti. The Wisdom of the Crowds (Kalabalıkların Bilgeliği) isimli bu kitap büyük popülerlik elde etmeyi de başarmıştı. Pekala neydi bu kalabalıkların bilgeliği?

Küçük bir uzman görüşü almak yerine birbirinden bağımsız kalabalıklardan görüş almak, küçük bir uzman grubunun verdiği fikirden daha sağlıklı olabilir. Böylelikle belli bir uzman grubunun varsayımı yerine gerçeğe daha yakın bir sonuç elde etmek mümkün olacaktır. En azından kalabalıkların bilgeliği bunu savunur. Gelin bunu örneklendirelim:

Bir dananın yükünü 1 kg yaklaşık olarak tahmin edebilir misiniz?

Yakın vakitte İslam alemi için çok önemli günler arasında yer alan Kurban Bayramı‘nı kutladık. Ben tek başıma kurban pazarında bir ineğin başına gidip “Bu hayvandan 300 kilo et çıkar” diyebilirim lakin hayvanın kilosunu falan kestirmem pek muhtemel değildir, çünkü anladığım bir mevzu değildir. İşi hayvancılık olan birine sorarsanız da size işte hayvanın yaklaşık göğüs etrafından bakarak ineğin kilosunu tahmin edip genelgeçer kural olduğu üzere bu kilonun %60’ını söyler. (Galiba biraz anlıyormuşum, ben de emin olamadım şimdi.) Diyelim ki birkaç uzmanımız var ama bu uzmanlar hayvanların tuz yedirilip şişmanlatıldığını ve buna karşın bu yılki hayvanların pek de et tutmadığını düşünüyorlar. Bu kümenin vereceği sayılar ise daha düşük olabilir. İneğin başında durup herkesten fikrini alırsak, elde edeceğimiz aritmetik ortalama ise gerçeğe çok yakın olabilir.

Aslında bununla ilgili olarak çok verilen bir örnek de var. Francis Galton, İngiltere’de Plymouth’ta bir çiftçi şenliğinde bir yarışa denk gelir. Yarışta sahneye çıkarılan öküzden kaç kilo kemiksiz et çıkacağı sorulur. En yakın varsayımda bulunan çiftçiye de bir büyük ödül verilecektir. Yaklaşık 800 çiftçi teker teker varsayımlarını bir kağıda muharrir.

Öküz kesildiğinde çıkan kemiksiz et yükü, kestirimlerin aritmetik ortalamasına hayli yakındır. Her çiftçinin iddianın eşit yükte olduğu bu yolda sonuç, mümkünlük dağılımında %1 yakınlıktadır. İstatistik bilenler bu varsayımın epeyce başarılı olduğunu kabul edecektir. Galton da bu durumu sıradan çiftçilerin ortak aklının, uzman birinin ferdi aklından daha üstün olduğu şeklinde açıklamıştır.

Peki kalabalıklar çoğu zaman haklı mıdır?

Kalabalıklar bir büyükbaş hayvandan çıkabilecek et ölçüsünü doğru tahmin etmiş olabilir lakin kalabalıklar her zaman haklı olmayabilir. Kitabın yazarı Surowiecki, kalabalıkların bilgeliğinin etkin olması için belli şartların sağlanması gerektiğine inanıyor. Bunların en başında da çeşitlilik geliyor. Yani hepsi benzer görüşte olan insanlara bir soru sorulduğunda kalabalıkların bilgeliği pek işe yaramıyor.

İkinci bir nokta ise merkeziyetçi bir yapının bulunup bulunmadığı kolektif aklın doğru sonuçlara ulaşabilmesi konusunda tesirli oluyor. Meşhur Columbia uzay mekiği kazasında mühendislerin ortak aklı üst kademe tarafından ciddiye alınmadığı için vaktinde tedbir alınamadı.

Üçüncü etmen ise kişilerin karar verirken bağımsız olması. Demokrasinin temelinde herkesin bağımsız karar verebilmesi gerekir fakat Honduras, muz üretimine ve muz piyasasındaki devlere o kadar bağımlı hale gelmişti ki insanlar bu devlerin isteklerine uygun oy vermek zorunda kalıyordu. Zati Muz Cumhuriyeti lafı da bu ülke için söylenmiştir.

Dördüncü ve son karar da elbette bir karar verme düzeneğinin olmasıdır. Kalabalığa fikri sorulmadan kalabalığın bilgeliğinden yararlanmanın tek yolu, insanların hafızasından geçen fikirleri teker teker duyabilmektir. Bu da fakat X-Men filmlerinde olan bir şey tabii ki. Tekrar de bunatahmin mevzularında kalabalıkların genel görüşünü almak, isabetli bir sonuç alma şansı veriyor.

Sosyal medyada ise kalabalıkların bilgeliğini pek göremiyoruz

Şimdi üstte dedik ki insanların bağımsız varsayımları bir araya getirilip herkesin eşit tartıya sahip olduğu bir ortamda çalışma yaptığımızda kalabalıklar çok doğru varsayımlar yapıyor.. Sonrasında da bunun kurallarını ekledik. Pekala bu kaideler olmazsa ne oluyor? Bu sorunun karşılığını almak için yapmamız gereken şey aslında çok kolay: sosyal medyaya bakmak.

Sosyal medyada kimi içerikleri görünce “Ne oluyor yahu, bu niçin tanınan oldu?” diyor musunuz? Bunun sebebi algoritmaların kalabalıkların bilgeliği üzerinden hareket etmesi. Diyelim ki gittiniz bir sosyal medya platformunda hamburger ile ilgili içerikleri takip etmeye başladınız, sonrasında da algoritma size hamburger içerikleri göstermeye başladı. Buraya kadar her şey normal.

Sonra tanınan bir hamburger üreticisi çıktı ve hamburger gibi gözükenhamburger olmayan şeyleri şaka olarak yedirme challenge diye bir şey uydurdu. İşte süngerden ekmek yaptı, plastikten peynir, et diye lastik kesimi koydu vs. Bir anda bu saçma sapan challange sırf o hamburgerci meşhur diye tanınan hale geldi. Siz de yalnızca vaktinde hamburger beğendiniz diye bu içeriğe maruz kalıyorsunuz. Sadece ilk paylaşımı yapan kişi tanınan ve etkileşim aldı diye insanlar bu içeriği daha çok beğenmeye ve kendileri de yapmaya başlıyor.

Daha berbatı insanlar olarak etrafımızdakilerin davranışlarını taklit etmeye meyilliyiz. Bunun çeşitli sosyal ve ruhsal sebepleri varfakat bir eğilimimiz olduğu su götürmez bir gerçek. Özellikle küçük kümelerde yapılan etkileşimler bilginin değerlendirilmesinde bir yanlışa neden oluyor. Bu yanılgı nedeniyle kıymetsiz bir içerik algoritmanın gözünde değerli hale geliyor ve daima paylaşılıyor, öne çıkarılıyor.

Daha gerçekçi örnekler de verelim

Hadi hamburger örneği biraz absürt kaldı diyelim, aslında bu sıkıntıları çok sık görüyoruz. Temelsiz bir haber yapıldığı zaman insanlar bir anda bunu paylaşmaya başlıyor zira kendi görüşlerine yahut kabul görmek istedikleri sosyal etrafa uygun paylaşımlar olabiliyor. Hiçbir şey olmasa sadece bir şeylerin tanınan olmasından ötürü insanlar bir şeyleri doğru kabul edebiliyor. Facebook’a yöneltilen seçimleri manipüle etme iddialarını hatırlayın. O devirde Facebook, aynı görüşteki insanları bir yankı çemberine alıp daima tek bir görüşü empoze etmekle suçlanmıştı.

Yani kalabalıkların bilgeliği, insanların birbirlerinin fikirlerini görüp etkileşebildiği noktada zayıf kalıyor, hatta bilgelikten çok ahmaklığa dönüşebiliyor. Sonuçta inek kilosu tahmin etmek, akıl hocanız olarak gördüğünüz birinin herhangi bir bahisteki yorumunu değerlendirmekle benzeyenanlama gelmiyor. Aslında teknoloji platformları da bu manipülasyonları engellemenin yollarını arıyor.