Yapay Zekâya Sorduk: Şehzade Mustafa İdam Edilmeseydi Osmanlı’nın Bahtı Nasıl Değişirdi?

Yapay zekâya o kara gece, Sultan Süleyman’ın kalbinde hırs ve endişe değil de öteki bir his uyanmış olsaydı neler farklı olurdu diye sorduk.

Şehzade Mustafa’yı idam ettirmek yerine ona bir baht daha vermeye karar verseydi? Tahminen de Osmanlı tarihi farklı bir istikamete kayacaktı…

Her şey nasıl başlamıştı?

6 Ağustos 1515’te, Kanuni Sultan Süleyman’ın Mahidevran Sultan’dan olan oğlu Şehzade Mustafa, doğduğu andan itibaren Osmanlı tahtının en güçlü varisi olarak kabul edilmişti. Genç yaşından beri var olan yüreği, liderlik yetenekleri ve askeri başarısıyla dikkat çekmiş; halk ve ordu tarafından sevilen bir figür hâline gelmişti.

Onun zamanla bu özellikleri, babası Yasal üzerinde bir gölge belirmeye başladı. Tahtın varisi olan Mustafa, yalnızca babasının değil; devlet içindeki birçok gücün de ilgisini çekiyordu. Lakin saraydaki entrikalar, Şehzade Mustafa’nın mukadderatını belirlemişti. Kanuni’nin eşi Hürrem Sultan, kendi oğulları Selim ve Bayezid’in padişah olmasını arzuluyordu. Bundan Ötürü Mustafa’nın varlığı, onun için büyük bir engeldi.

Hürrem Sultan, güçlü pozisyonunu kullanarak Kanuni’nin en güvendiği isimlerden biri olan Sadrazam Rüstem Paşa ile bir plan hazırladı.

Rüstem Paşa, Şehzade Mustafa’nın babasına karşı bir isyan planladığına dair söylentiler yaymaya başladı. Yasal Sultan Süleyman, bu haberler karşısında derin bir hüzün ve kuşkuya kapıldı. Oğlu Mustafa’ya büyük bir sevgi beslese de tahtını ve imparatorluğunu tehlikeye atacak hiçbir duruma izin veremezdi.

İmparatorluğun en trajik olaylarından biri de bu sebeple yaşanmış olacaktı. 1553’te, Konya Ereğlisi yakınlarındaki ordunun karargahına davet edilen Şehzade Mustafa, burada babasının buyruğuyla boğduruldu.

Peki ya bu kadar güçlü bir şehzade, devletin başına geçmiş olsaydı?

Şehzade Mustafa’nın babası tarafından affedildiğini ve tahtın varisi olarak ilan edildiğini hayal edelim. 1553’teki Konya seferi dönüşü, Şehzade, babasıyla İstanbul’a döner ve şehzadeliğine layık bir şekilde saraya yerleşir. Halk, Mustafa’nın affedildiğini öğrenince sokaklarda bayram eder. Genç şehzadenin adaleti, yüreği ve liderlik vasıfları artık herkesin lisanındadır.

Kanuni Sultan Süleyman, oğlu Mustafa’yı yanına alarak ona devlet yönetimi konusunda dersler vermeye başlar. Mustafa, babasından öğrendiklerini süratlice özümser ve devlet işlerinde giderek daha fazla söz sahibi olur. Babasının gözünden düşmüşi görünen diğer şehzadeler ise bu durumu kabullenmek zorunda kalır; çünkü Mustafa’nın tahtın gerçek varisi olduğu artık açıktır.

Kanuni Sultan Süleyman, uzun bir saltanatın akabinde vefat ettiğinde, Mustafa tüm ihtişamıyla tahta çıkar.

Sultan I. Mustafa olarak bilinen yeni padişah,bir dizi ıslahat başlatırdı. İlk icraatlarından biri, devleti saray entrikalarından ve haksız tesirlerden arındırmak olurdu. Hürrem Sultan’ın gücü azalırken, Rüstem Paşa sadrazamlık makamından uzaklaştırılır; yerine, Mustafa’nın güvendiği bir devlet adamı atanırdı.

Mustafa, babasının kurduğu sağlam temeller üzerinde, Osmanlı İmparatorluğu’nu daha da güçlendirmek için çalışır, imparatorluğun farklı bölgelerinde isyanlar bastırılır, ekonomi yeniden canlandırılır ve bilhassa doğu sınırında İran’la barış görüşmeleri başlatılırdı.

Sultan Mustafa’nın hükümdarlığı, Osmanlı İmparatorluğu için âdeta ikinci bir altın çağ olabilirdi.

Onun adil yönetimi ve halkına olan yakınlığı, halkın ve askerlerin ona olan sevgisini daha da artırırdı. Mustafa, eğitim reformlarıyla imparatorluğun entelektüel düzeyini yükseltir; devlette liyakat aslına dayalı bir yönetim stili benimseyebilirdi. Tıpkı babasının döneminde olduğu gibi, Mustafa’nın döneminde de devlet, kültürel manada tepeye ulaşabilirdi.

Bu süreçte, Mustafa’nın kardeşleri de ona karşı bir tehdit oluşturmazdı. Çünkü Sultan Mustafa, kardeşlerini de devletin çok önemli noktalarına yerleştirir, onlarla barışçıl bir bağ kurardı. Bu da taht kavgalarının sona ermesi için büyük bir adım olabilirdi.

Dış siyasette ise Batı Avrupa ile ilişkiler güçlendirilirdi.

Habsburglar’la yapılan muahedeler sayesinde Batı’da barış ortamı sağlanır, doğu sınırında Safeviler’le yapılan barış antlaşmaları, Osmanlı Devleti’nin doğudaki gücünü pekiştirirdi.

Şehzade Mustafa, yalnızca savunma değil; vakitte fetihlere de ehemmiyet verir, Kuzey Afrika’daki Osmanlı varlığı güçlendirilirken Akdeniz’deki deniz üstünlüğü yeniden sağlanabilirdi. Mustafa’nın bu askeri zaferleri, onun liderlik yeteneklerini bir kere daha kanıtlayabilirdi.

Mustafa’nın idam edilmemesi, Osmanlı İmparatorluğu’nun tarihini esaslı bir şekilde değiştirebilir, daha uzun ömürlü ve daha güçlü bir imparatorluğun kapılarını açabilirdi. Lakin tarih, olasılıklarla değil, gerçeklerle yazılır. Şehzade Mustafa’nın trajik sonu da böylece Osmanlı’nın bahtının değişik bir istikamete evrilmesine neden oldu…

Ancak vefatından sonra devlette yaşanan huzursuzluk, karışıklıklar, ayaklanmalar ve entrikalar, Osmanlı Devleti’nin zayıflamasına sebep olmuştu.

Mustafa yerine tahta geçen II. Selim, tarih boyunca “Sarhoş Selim” olarak anıldı. Selim, babası Yasal Sultan Süleyman gibi güçlü bir liderlik sergileyemedi, idarede de bir o kadar etkisiz kaldı. Halkın bir “kahraman” olarak gördüğü Şehzade Musfata’nın idamı, haksız bulunduğu için padişah ve saraya olan itimadın sarsılması da kaçınılmaz olmuştu.

Tüm bunlar doğal olarak devlette bir duraksama yaşanmasına sebep oldu. Kanuni Sultan Süleyman döneminde doruğa ulaşan sanat ve edebiyat, Mustafa’nın öldürülmesiyle birlikte düşüşe geçti, sarayda sanat ve edebiyat faaliyetleri azaldı. II. Selim döneminde, saray sanatkarlarına olan ilgi ve destek azaldı; bu da Osmanlı sanatının gelişimini yavaşlattı.

Mustafa’nın ölümü, taht kavgalarını sertleştirirken hanedan üyelerinin birbirlerine olan güvensizliğine de yol açtı. Osmanlı Devleti’nin çöküşünü hızlandıran bu “güvensizlik” ve bir olamama duygusu ise yavaş yavaş devletin yozlaşmanın önünü açtı.