Türk Bilim Kurgu Edebiyatının Öyküsü

Türk bilim kurgu edebiyatı dendiğinde başınızda canlanan bir şey var mı? Şayet bu hususa özel bir ilginiz yoksa, muhtemelen aklınıza bir elin beş parmağını geçecek sayıda eser bile gelmeyecektir. ama üzülmeyin, bu hususta durum büyük bir kesim için bu türlü. 

Bu içerikte hem bu durumun birtakım nedenlerine odaklanacak, hem de aslında yıllar içerisinde epey büyük bir gelişme kaydetmiş Türk bilim kurgu edebiyatının tarihine kısaca göz atacağız. 

Sizce ilk Türk edebiyatında bilim kurgu izleri ilk olarak ne zaman ortaya çıkmıştır? 

Dilimizde yaygın olarak bilim kurgu şeklinde kullanılan tabirin temelleri dünyada ilk olarak 1926 yılında çıkan ilk bilim kurgu dergisinde atılıyor. Amazing Stories isimli bu mecmuada ‘Science Fiction’ ifadesi ilk defa Hugo Gernsback tarafından kullanılıyor. İlgi gören ve sevilen bu ifade ve çeşit, kısa sürede yayılıyor ve sık sık kullanılmaya başlıyor.

Türkçede ise esasen genel olarak uzunca yıllar boyunca çeviri olarak hayatımıza dahil olan buna aynı için kurgubilim, düşbilimsel yapıt birtakım ifadeler kullanılmış. Bilim kurgu ise ilk defa 1973 yılında Türk Lisanı Mecmuası’nda muharrir Orhan Duru tarafından kullanılır. Hazırladığı bilim kurgu evrakında bu tabire yer vererek bu şekilde kullanılması yönünde teklifte bulunan Duru’nun ifadesi kabul edilir ve böylelikle bilim kurgu ifadesi lisanımıza kazandırılmış olur.

Orhan Duruzamanda Türk edebiyatında bilim kurgu ögelerine yer veren, türün gelişmesi için çalışmalarda bulunan çok önemli isimlerden biri. Hatta edebiyat tarihinde özgün bilim kurgu kıssaları yazan ilk müellif olarak da geçer lakin bu ‘bilim kurgu sözünü ilk defa kullanması’ ve ‘bu tipi anlatıp geliştirmeye çalışan ilk isimlerden olması’ sebebiyle bu türlü anılır. 

Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme yapıtının birinci cilt kapağı

ama aslında Türk edebiyatında bilim kurgu izlerine çok daha eski tarihlerden itibaren rastlanır. Hatta kimi kaynaklar, Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde bulunan birtakım anlatıların bilim kurgu izleri taşıdığına dikkat çeker.

Örneğin Evliya Çelebi’nin Viyana’dan anlattığı bir öyküde bir kahve dükkanının önünde durmadan ve kafalarını bile oynatmadan kahve döven Türklerden bahsedilir. Evliya Çelebi bu duruma tepki göstermek ister zira bu Türkler ona göre köle gibi çalışmaktadır. Gündüz ‘olay çıkarmamak için’ oradan uzaklaşan Çelebi, akşam olduğunda tekrar oraya sarfiyat. O sırada dükkandan çıkan adam birden ‘köle Türklerin’ kavuklarını çıkarır, kıyafetlerini soyar. Evliya Çelebi, kahve döven kölelerin Türk insanlar olmadığını; makine olduğunu görür. Şimdilerde ‘robot’ diyebileceğimiz bu makineler Çelebi’nin çok dikkatini çeker ve uzun uzun tasvir ederek bu makineye dair şaşkınlığını anlatır.

Aynı şekilde Seyahatname’den bir öbür kısımda Evliya Çelebi, İstanbul’da düzenlenen bir etkinlike ‘uçan beşerli füze‘den bahseder… Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesinin yer yer kurmaca, yer yer gerçek anlatılardan oluşması sebebiyle öykülerinde bulunan bu cinsten bazı ögelerin edebiyatımızdaki ilk bilim kurgu izleri olduğu söylenir.

Ancak tabii ki bilim kurgu çeşidinde edebi bir eser olarak kabul edilemeyecekleri aşikârdır. Tekrar de bir yazılı metinde bu cinsten tabirlerin kullanılmasına yönelik iyi birer referans kabul edilebilirler. Şayet bu türlü kabul edecek olursak, Türk edebiyatında bilim kurgu izlerinin 17. yüzyıla kadar gittiğini söylemek yanlış olmaz…

Peki ilk ‘gerçek bilim kurgu eserleri’ ne zaman verilmeye başlandı?

Eserlerde yer verilen bilim kurgu ögelerinden uzaklaşıp nitekim kurgulanmış bir Türk bilim kurgu yapıtı ilk defa ne zaman kim tarafından verilmiştir diye baktığımızda karşımıza pek çok isim çıkıyor.

Molla Davudzâde Mustafa Nazım Erzurumi tarafından 1913 yılında kaleme alınan Hayalde Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet ve Refik Halit Karay’ın ise Ago Paşa’nın Hatıratı isimli yapıtında yer alan 1921 tarihli Hülya Bu Ya isimli öyküsü, ilk Türk bilim kurgu yapıtları olarak anılıyor.

Bu iki yapıtın akabinde ise Cumhuriyet devrine baktığımızda karşımıza Cevat Şakir Kabaağaçlı’nın 1948’de yayınlanan ‘Büyük Kukuriko’ adlı hikayesi ve Dr. Vedii Alım Hataylı’nın 1943 tarihli Hayal mı, Hakikat mi? isimli hikayesi çıkıyor.

Bu eserler ne anlatıyordu da bilim kurgu olarak kabul edildi?

Molla Davudzâde Mustafa Nazım Erzurumi tarafından kaleme alınan Duşta Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet isimli eser ütopik bir bilim kurgu diyebiliriz. Bu yapıtta karakter hayalinde 400 yıl sonrasının İstanbul’una masraf ve orada dedesi ile karşılaşır. İkisi birlikte geleceğin İstanbulunu gezip şaşırmaya başlarlar zira pek çok şey değişmiştir. Yapıtta bilim kurgusal olarak dikkat çeken ayrıntılar ise giysi giyildikten sonra elle hareket ettirilip yükselen uçma makineleri, su ve hava basıncıyla daima ilerleyen masrafsız motorlar, uzaydan görüntü alıyor tarif edilen ‘her şeyi görme aleti’, günümüzdeki uyduları andıran duyuru makinesi, uyku makinesi ayrıntılar diyebiliriz.

Hülya Bu Ya isimli yapıtta ise Amerika’dan Ankara’ya gelen bir turistin gözünden devrin Ankarası anlatılır. Bir cins hiciv olarak da anılabilecek yapıtta ”Ankara’da  mevsim  yoktur,’ dedi, ‘birtakım  bilimsel  usuller  sayesinde, atmosferde  daimi  bir  sıcaklık  teminine  muvaffak  olduk,  yeraltındaki  kaloriferler toprağı  ısıtır  ve  elektrik makineleri göğe  sıcaklık  verir,  hatta  burada  yağmur ve  kar yağmaz, gündüz ve gece olmaz! İstiklal ilan edileli geceler gündüz oldu!”i sayısız ifade ile hayali bir Ankara anlatılır. Yineeserde, ‘adam makineleri‘ gibi tabirlerle, anne karnına gerek kalmadan bebeklerin dünyaya geldiği bir makine nizamı anlatılır. Bu makineler bir haftada 9 ay 10 günlük sürecin tamamlanmasını sağlar, sonra bir öbür makinede bebek tekrar kısa sürede 10 yaşında bir çocuk kadar gelişmiş hale getirilir…

Cevat Şakir Kabaağaçlı’nın Büyük Kukuriko isimli hikayesine baktığımızda ise neredeyse 1984’te gördüğümüze aynı, distopik ve ürkütücü bir toplumun öyküsünün anlatıldığını görürürüz. Öyküyü bilim kurgu tipine dahil eden ögeler ise bu distopik toplumda toplumun işlemesi için pek çok absürt ‘icatların’ yer alması. Örneğin kıssada ‘motorize tasa ve motorize sevinç pistonları‘ insanların hislerini denetim eden aletlerden ‘felsefe cihazı’ gibi icatlara kadar pek çok öge var..

Dr. Vedii Alım Hataylı’nın 1943 tarihli Düş mı, Hakikat mi? isimli yapıtı ise uzayda seyahat etmeye başladığımız ilk eser. Birden kendini boşlukta süzülürken bulan ve ardından Mars’a giden karakter, orada Marslılarla tanışır. Hayli gelişmiş teknolojileri olan Marslılarla icatları ve ideoloji mevzular üzerine tartışan karakter, akabinde Dünya’ya geri döner. 

Türk edebiyatında bilim kurgunun tarihi biraz tartışmalı ve hayli karışık…

Yukarıda sıraladıklarım dışında aynı tarih aralıklarında üretilen farklı eserler de var. Fakat bu noktada ‘bu eser bilim kurgu cinsine dahil edilmeli mi?’ ‘bir yapıtı bilim kurgu cinsine ait yapan şey nedir?’ edebiyatımızda günümüzde bile devam eden tartışmalar sebebiyle net bir pozisyonlandırma yapmak mümkün değil. 

Örneğin duşta çıkılan seyahatler ile kurulan ütopik yahut distopik kainatlar çokça yer alıyor edebiyatımızda. Fakat edebiyat etrafları bu cinsten pek çok yapıtı bilim kurgu tipine ait görmüyor. Üstte saydığım eserler bile aslında bir seçki, neredeyse her biri birbirinden farklı kaynaklarda listeye girmişken bir öteki kaynakta ismi bile geçmeyebiliyor…

Bu durumun en büyük sebeplerinden biri ne yazık ki edebiyatımızda bilim kurgu tipine verilen kıymetin hayli aşağıda olması. Bilhassa 1950 kuşağı ve sonrası yavaş yavaş hikayelerle, dergilerle ve kitaplarla bilim kurgu edebiyatımıza daha sağlam adımlarla girmeye başlasa da, bilim kurgu üreten muharrirlerin ‘gerçek mevzuları işlemekten korkan ve hurafeleri yazan yazarlar‘ benzeri bir imajla anılması da bu etkenlerden biri.zamanda yayınevlerinin bilim kurgu yapıtlarına talih vermemesi, cinsin uzunca yıllar değer görmediğinin delili.

Neyse ki 1970’li yıllardan itibaren bilim kurgu edebiyatımız da hareketleniyor

Yazının en başında bahsettiğimiz, bilim kurgunun isim babası Orhan Duru’nun adımları ve bilim kurguyu edebiyatımıza kazandırmak için attığı adımlar sonrası, 70’li yıllarda Türk bilim kurgusu ismine pek çok çok önemli gelişme yaşandı. 

Bu yıllarda çeviri bilim kurgu yapıtlarının yayınlanması artarken bir yandan da ilk Türk bilim kurgu mecmuası olan Antares 1971 yılında yayın hayatına başladı. Antares’in çabucak gerisinden pek çok mecmua yayın yapmaya başladı. Böylelikle Türk edebiyatında eser sayısı daima artan, bir tıp olarak anılan ve bedellendirilen bilim kurgu dönemi başlamış olur.

Bu mecmualar ortasından ülkemizde bilim kurgu cinsine çok önemli katkılar sunan isimlerden biri olan Selma Mine’nin çıkardığı X-Bilinmeyen isimli mecmua geliyor. X-Bilinmeyen, kuruluşundan sonra bilim kurgu hikaye yarışları düzenlemeki çok önemli adımların atılmasını sağlıyor. Selma Mine ise edebiyatımızdaki ilk bayan bilim kurgu yazarı ve ilk çocuk bilim kurgu romanı olan Uzay Yolu’nu ve akabinde da yeniden pek çok bilim kurgu yapıtını kaleme alıyor.

Dergilerle birlikte gelişen bilim kurgu anlatısı, yıllar içerisinde pek çok yapıtla taçlandırıldı. Günümüzde de pek çok müellif, edebiyatımız için bilim kurgu tipinde eserler vermeye devam ediyor. Bu mevzudaki bir öteki içeriğimde, günümüze yaklaşan Türk bilim kurgu yapıtlarından ve okuyabileceğiniz tekliflerden bahsedeceğim. Siz de teklifiniz olursa, yorumlarda bizimle paylaşabilirsiniz.