Bilim İnsanlarının Yıllarca Baş Yormasına Karşın Yapay Zekâ Sayesinde Ortaya Çıkarılan Buluşlar (Nobel de Verelim mi?)

Öyle buluşlar yapılıyor ki bilim insanları “Biz bunu yıllardır çözemedik, yapay zekâ kısa sürede yaptı.” demekten kendini alamıyor.

Bu içeriğimizde yapay zekânın alışkın olmadığınız tarafını, sessizce dünyayı nasıl değiştirdiğini göreceksiniz.

Protein katlanmalarını çözerek ilaç geliştirmeye sürat kazandırdı.

Yapay zekânın bilim dünyasında çığır açtığı en büyük işlerden biri hiç elbet DeepMind’in AlphaFold projesi. Bu sistem, bir proteinin yapısını sırf amino asit diziliminden yola çıkarak tahmin edebiliyor. “Ne var bunda?” diyebilirsinizbu, moleküler biyolojinin en zor sorularından biriydi ve onlarca yıldır çözülmeye çalışılıyordu.

AlphaFold sayesinde bilim insanları, yıllar sürebilecek laboratuvar deneylerinin sonuçlarını yalnızca saatler içinde alabiliyor. Şu ana kadar 200 milyondan fazla proteinin yapısı tahmin edildi ve bu sayede kanser, Alzheimeri hastalıkların tedavisine yönelik çok daha süratli yol alınabiliyor.

İlaç geliştirme sürecindeki en büyük bilinmezlerden biri olan “hedef protein yapısı” artık bir gizem değil.

Kuantum fiziğini öğrenip denklemleri kendi kendine çözdü.

Yapay zekâ yalnızca dataları tahlil etmekle kalmıyor, bilimin lisanını öğreniyor. Yapay zekâ, kuantum fiziğindeki karmaşık denklemleri çözmekte kullanıldı. Olağanda bu denklemler, sırf çok sınırlı durumlar için çözülebiliyor lakin yapay zekâ, karmaşık denklemleri çözebilecek yeni matematiksel yollar keşfetti.

Bu şu manaya geliyor: İnsanların ulaşamadığı kimi fizikî fenomenler artık daha net anlaşılabilir hâle geliyor. Örneğin kuantum bilgisayarların nasıl daha verimli çalışabileceği ya da evrenin temel yapılarının nasıl işlediği gibi sorulara bir adım daha yaklaşmış olduk.

Yapay zekâ burada yalnızca bir “araç” değil, vakitte bir ortak araştırmacı rolünde.

Yeni malzemeler keşfetmekte ustalaştı.

Malzeme bilimi, yeni teknolojilerin temeliyeni bir gereç geliştirmek yıllar süren deneyler, testler ve çokça başarısızlık içeriyor. İşte tam burada Yapay Zekâ Dayanaklı Materyal Keşfi (AI for Materials Discovery) devreye giriyor.

MIT ve Google’ın 2022’de duyurduğu bir çalışmada, yapay zekâ yüzbinlerce malzeme kombinasyonunu simüle ederek güneş panelleri için ultra verimli yeni bir yarı iletken önerdi.

Bu gereç, şimdi hiçbir insan tarafından laboratuvarda denenmemişti. Üstelik bu teklif, klasik yollarla elde edilmesi yıllar sürecek kadar kompleks bir bileşimdi.

Bu üslup yapay zekâ takviyeli keşifler sayesinde pil ömrü daha uzun olan telefonlar, daha hafif uçaklar, hatta tahminen de oda sıcaklığında çalışan süper iletkenler mümkün hâle gelebilir.

Bilinmeyen genetik kodları çözümledi.

Genetik diziler arasında hâlâ ne işe yaradığını bilmediğimiz “çöp DNA” olarak isimlendirilen kısımlar var. Fakat son yıllarda yapay zekâ bu bölgelerin sanılandan çok daha çok önemli olabileceğini ortaya koydu.

2023’teki bir çalışmada, yapay zekâ kullanılarak “çöp” denilen bölgelerin gen sözünü nasıl etkilediği tahlil edildi ve kimi kanser çeşitlerinin tetiklenmesinde bu alanların büyük rol oynadığı anlaşıldı.

Bu buluş, genetik mühendislikte yepisyeni bir kapı açtı. Gen tedavileri artık yalnızca mutasyonlara değil, bu saklı kodlara da odaklanmaya başladı. Gelecekte, kişiselleştirilmiş tedavilerin çoğu yapay zekâ sayesinde bu bâtın genetik bilgileri çözüp harekete geçirecek.

Kendi bilimsel hipotezlerini üretmeye başladı.

Evet, yanlış duymadınız. Yapay zekâ artık yalnızca data tahlil etmiyor, hipotez de kurabiliyor. IBM’in Project Debater sisteminin bir uzantısı olarak geliştirilen bir yapay zekâ, makul bir data kümesine bakarak “Bu bilgiye göre şu tesir olabilir.” aynıi bilimsel hipotezler üretiyor ve bunları test etmek için usuller öneriyor.

Bunu bir araştırma laboratuvarında çalışan genç bir doktora öğrencisii düşünebilirsiniz. Tek fark, saniyede binlerce makale okuyup karşılaştırabiliyor.

Bilimin en temel adımı “Soru sormaktır.” derler ya, işte yapay zekâ artık bu soruları sormaya başladı. Bu, sahiden de “bilimsel aklın dijitalleşmesi” manasına geliyor.

“Hissetmiyorfakat anlıyor” evresi

Yapay zekâ duygusal değil, farkındayız.fakat artık kimi modeller, insanın anlattığı şeyleri yalnızca söz manasıyla değil, bağlamı ve niyetiyle birlikte anlayabiliyor.

2024’te duyurulan bazı çok modelli (multimodal) yapay zekâ sistemleri, bir bilimsel görseli yalnızca tanımakla kalmayıp, o görselin ne anlatmak istediğini de anlayabiliyor.

Bu çeşit sistemler sayesinde bilimsel iletişim de değişiyor. Artık bir araştırma makalesi sırf insanlar için değil, yapay zekânın da okuyup anlayabileceği şekilde hazırlanıyor. Böylelikle bilimsel ilerlemenin suratı katlanarak artıyor.

Füzyon gücünde de denetimi ele aldı.

Nükleer füzyon, temiz ve sınırsız enerji vadediyorfüzyon tepkilerini denetim etmek inanılmaz derecede zor. Plazma, aşırı yüksek sıcaklıklarda istikrarsızlaşıyor ve tepki duruyor.

2022’de DeepMind ve İsviçre’deki EPFL, bu sorunu çözmek için yapay zekâyı kullandı. AI, plazmayı manyetik alanlarla stabilize etmeyi öğrendi. Hatta insan mühendislerin yıllardır başaramadığı bir hassasiyetle füzyon tepkilerini denetim etti. Bu, temiz enerji devriminin önünü açabilecek bir gelişme.

Neler olacak biliyor musunuz?

Bugün gördüğümüz şeyler yalnızca fragman. Yapay zekâ, artık bilimin bir kolu değil, bilimin kendisiyle iç içe geçmiş bir beyin.

Bilgiye ulaşmak için değil, bilgiyi oluşturmak için kullanılıyor. Ve bu yalnızca başlangıç. Tahminen de yarın, yapay zekânın önerdiği bir tahlille okyanus temizlenecek. Tahminen de cihanın doğuşunu onun sayesinde tam olarak anlayacağız.

O yüzden yapay zekâyı yalnızca kodla değil, merakla çalışan bir beyin görebiliriz.

Sizin fikirleriniz neler?

Yapay zekâ hakkında diğer içeriklerimiz: