Bundan Sonra Haber Okurken İki Defa Düşüneceksiniz

Geçtiğimiz son 10 yılda tüm dünya, bilgi edinmek için gazeteleri bırakıp yavaş yavaş internet sitelerine ve Twitter’a yönelmeye başladı. Tabii ki durum bu türlü oluncahemen herkes kendince bir gazeteci edasına bürünüp sosyal medyada bulduğu bilgileri yaymaya başladı. Lakin tabii ki bu paylaşılan bilgilerin neredeyse yarısı yalanlardan ibaret.

Durum bu türlü olunca pek çok okuyucunun doğru bilgi edinmek için tek seçeneği internetteki haber siteleri oluyor. Bu sitelerin tercih edilmesinde en çok önemli nedenlerden birisi de sitelerin ve sitelerde yer alan bilgilerin Google tarafından denetim edilip, gerçek olmaması durumunda ilgili içeriğin kullanıcılara ulaştırılmaması. Peki Google nitekim bu siteleri denetliyor mu?

İsterseniz önce biraz globalden bahsedelim:

Son birkaç yıldır neredeyse tüm dünya yalnızca internet haber sitelerinden bilgi alıyor. Bu sitelerin içinde devletlerin resmi haber kaynakları, siyaset, sağlık ve teknoloji alanında uzmanların kendi siteleri ve haber siteleri yer alıyor.

Her gün dünya çapında yüz binlerce haber yayına alınıyor ve Google bu haberleri yapay zekâ yardımıyla kontrol ederek palavra bilgi içerdiğini tespit ettiği haberleri “indexlemiyor”. Yani bu mevzu ile ilgili anahtar sözleri Google’da arattığınızda bu habere ulaşamıyorsunuz. Google bu yolu kullanarak palavra bilginin yayılmasını önlüyor ve sitelerin en büyük gelir kaynağı olan reklamları engelliyor.

Ancak son yapılan araştırmalara göre Google, İngilizce dışındaki lisanlarda yazılan palavra haberlere o kadar da dikkat etmiyor. Toplumun kandırılmasını önlemek amacıyla kurulan ve Pulitzer’ı kazanan ilk internet haber sitesi olan ProPublica, aylarca süren araştırmalarında İngilizce dışında lisanlarda yayınlar sunan pek çok internet sitesinin palavra haberler hazırladığını tespit etti.

Google tarafından denetlenmeyen yahut denetlendiği halde göz yumulan bu siteler üstüne bir de reklam alarak palavra haberler üzerinden para kazanıyor. Hatta Sırbistan, Almanya, Hırvatistan ve gibi ülkelerde sadece palavra haberler üzerinden para kazanan kelamda haber siteleri bile var.

Ülkemizde durum ne?

Neredeyse tüm dünya palavra haberlerin içine gömülmüş durumdayken ülkemizde de durum çok farklı değil. ProPublica, doğrulama platformu Teyit.org’un da dayanağıyla ülkemizde yaptığı araştırmalarında yalan haberleri yayınlayan internet sitelerinin Google tarafından neredeyse hiç incelenmediğini gözler önüne seriyor. Yapılan araştırmada Teyit.org tarafından gerçek dışı bilgilerin paylaşıldığı kanıtlanan 50 haberden 45 adedinde Google reklamları mevcut. Bu oran Avrupa ve Dünya standartlarına göre ziyadesiyle yüksek.

Ülkemizdeki palavra haberleri iki kategoriye koyabiliriz. Bunlardan birincisi olan “kasıtlı palavra habercilik” siyaset, sağlık ve iklim krizi hususlarda kamuoyunu manipüle etmek gayesiyle bilinçli olarak yalan haber hazırlanması ve yayılması manasına geliyor. İkinci kategorimiz ise “kasıtsız palavra haberler”. Burada ise ekseriyetle global haberleri araştırmadan direkt olarak kopyala-yapıştır mantığıyla Türkçeleştiren haber siteleri yer alıyor. Bu siteler yurt dışındaki “yalan haber sitelerinden” aldıkları bilgileri doğrulamadan Türkçeleştirdiği için bu haberlerin yayılmasına neden oluyorlar.

Bu noktada bu haberleri tespit edip haberin reklamlarını kaldırması ve hatta haberin yayılmasını engellemesi gereken Google yapay zekâsı ne mi yapıyor? Oturmuş çekirdek çitliyor.

Evet sahiden de yapay zekâ bu bahis hakkında kılını bile kıpırdatmıyor. Hatta tespit edilen kimi internet siteleri, bile bile palavra haberleri yaysalar bile hâlâ Google reklamları ile para kazanıyor. Hatta aşağıdaki görselde Teyit.org tarafından gerçek olmadığı kanıtlanmış bir haberin şimdi hâlâ yayında olduğunu ve Google reklamlarıyla dolu olduğunu görebilirsiniz.

Covid-19 aşılarında çip olmasıyla alakalı haberlerden tutun da iklim krizinin “şirketlerin oyunu” olduğunu iddia eden haberlere kadar pek çok haber onlarca internet sitesinde paylaşılıyor. Paylaşılan palavra bilgiler kullanıcılar tarafından yeniden paylaşılarak kar topu tesiriyle büyüyor ve en sonunda kamuoyunun büyük çoğunluğunun kabul ettiği bir çığ haline geliyor. Bu da toplumun yanlış bilgileri “gerçek” olarak kabul etmesini sağlayarak büyük kitlelerin pek çok hususta kolayca manipüle edilmesini mümkün kılıyor.

Peki bu palavra bilgi çağı ne zaman son bulacak?

Google yetkilileri her ne kadar bu mevzuda daima olarak iyileştirmeler yaptıklarını ve yalan haberle mücadele ettiklerini belirtseler de yapılan araştırmalar ve gördüklerimiz bunun gerçek olmadığını kanıtlıyor. İngilizce haber kaynaklarında palavra haberlerdeki reklam oranı %15’e kadar düşerken ülkemizde bu oranın %90’a kadar çıkması da bunun en büyük ispatı. Hatta Hırvatistan, Sırbisdan ve Bosna Herseki anadili İngilizce olmayan ülkelerde de bu orannın %80 olduğu tespit edildi. Üstelik Google bu haberleri tespit edemediği yahut tespit ettiği halde müdahale etmediği için hem ülkemizde hem de diğer ülkelerde dezenformasyon bir gelir kapısı olarak görülmeye başlamış durumda.

Bazı haber kaynakları, palavra olduğu bariz olan bilgileri sırf daha fazla okunacağı ve para kazandıracağı için yayınlıyorlar ve tek bir haberle bile dudak uçuklatacak ölçülerde para kazanıyorlar. Habercilik etiğine aykırı hareket eden bu siteler, hazırladıkları palavra haberlerle Google aramalarında işini düzgün yapan sitelerin önüne geçerek onların gelirlerine de göz koymuş oluyor.

İşin maddi kısmı bir yana, bu şekil sitelerde ve platformlarda çalışan bireyler kendilerini birer gazeteci olarak tanımlıyor ve internet siteleri dışında kendi sosyal medyalarında da bu algı operasyonlarına devam ederek haberlerini takip etmeyen kullanıcıları sosyal medyada manipüle ediyor.

Bu biçim palavra haberlerin korunmanın tek yolu ise okuduğunuz şeyleri araştırmanız. Günümüzde pek çok haber sitesi hazırlanan haberleri ve içerikleri aldıkları kaynakları haberin sonunda belirtiyor. Şayet kaynak belirtilmemişse bile haberin anahtar sözleri Google’da arattığınızdahaberlere ve hatta haberin kaynağına bile ulaşabilirsiniz. Ayrıyeten Ekşi Kelamlık, Twitter ve Reddit aynıi platformlarda herkes her bilgiyi paylaşabileceği için buralarda gördüğünüz her habere inanmamanız gerekiyor. Bu biçim platformlardaki bilgilerin doğrulunu bilimsel makaleler ile denetim edebilirsiniz.

Bu noktada yüklü olarak İngilizce kaynakları referans almanızı ve İngilizce bilmeseniz bile tarayıcınızın otomatik çeviri özelliğini kullanarak haberi kısaca gözden geçirmenizi tavsiye ediyoruz. Ek olarak kuşku duyduğunuz haberleri Teyit.org, Doğruluk Hissesi, Malumatfuruş, Doğrula gibi yerel kaynaklarda ve Snopes  gibi global kaynaklarda da aratarak haberin doğru olup olmadığını denetim edebilirsiniz. Tabii ki tüm bunların dışında en çok önemli şeyin gördüğünüz haberleri kendi “mantık filtrenizden” geçirmeniz gerekiyor. Şayet gördüğünüz haber size hiçbir şekilde mantıklı gelmiyorsa o zaman o haberden şüphelenmeli ve araştırmalarınızı titizce yapmalısınız.