Canlıların Çoğu Neden Bir Erkek Bir Dişi Olacak Şekilde Evrimleşti?

Üremenin öteki yolları da varken neden bu kadar çok tıp cinsiyetleri ikiye ayırmayı seçti?

Evrim sürecinde bu ayrım nasıl ortaya çıktı ve biyolojik avantajları neler?

Eşeyli üremenin evrimsel önemi

Yaklaşık 1,2 milyar yıl önce canlılar, eşeyli üreme ismi verilen bir üreme biçimine geçiş yaptı. Öncesinde, birçok organizma eşeysiz üreme ile çoğalıyordu yani bireyler kendi başlarına genetik kopyalarını üretebiliyordu.

Peki neden tabiat, daha karmaşık olan eşeyli üremeye yöneldi?

Genetik çeşitlilik: Eşeyli üreme, farklı bireylerden gelen genlerin karışmasını sağlıyor. Genetik çeşitlilik de popülasyonların çevresel değişimlere ve hastalıklara karşı daha dayanıklı olmasına imkan tanıyor.

Eşeysiz üremede ise bireyler kendilerinin kopyasını oluşturduğu için genetik çeşitlilik oluşmuyor ve tüm popülasyon makul tehditler karşısında savunmasız hâle gelebiliyor.

Doğal seçilim ve adaptasyon: Genetik çeşitlilik arttıkça, kimi bireyler çevresel faktörlere karşı daha avantajlı hâle geliyor. Bu bireyler daha fazla üreyerek genlerini gelecek jenerasyonlara aktarma şansı elde ediyor. Eşeyli üreme, süreci hızlandırarak cinslerin çevresel değişimlere daha iyi adapte olmasını sağlıyor.

Cinsiyetlerin ortaya çıkışı

Başlangıçta, eşeyli üreme yapan organizmalar izogami ismi verilen bir sistemle ürüyordu. Yani tüm gametler (üreme hücreleri) birbirine benziyordu zamanla, gametlerin farklılaşması daha avantajlı hâle geldi ve anizogami olarak isimlendirilen süreç başladı.

Anizogami ile büyük, güççe varlıklı ve hareket edemeyen yumurta hücreleri dişilerin gametleri oldu. Küçük, gücü düşük ama hareket kabiliyeti yüksek sperm hücreleri ise erkeklerin gametleri oldu.

Bu ayrımın temel sebebi, üremenin daha verimli olmasıydı. Büyük ve besleyici gametler embriyonun gelişimini desteklerken, küçük ve süratli gametler döllenme sürecini hızlandırdı.

Doğada dişi ve erkek bireyler genetik olarak farklı roller üstleniyor.

Bunun nedeni cinsel seçilim ismi verilen evrimsel bir düzenek. Darwin’in teorisine göre bir tıp içinde belli özelliklere sahip bireyler, çiftleşme açısından daha avantajlı olabiliyor.

Örneğin, renkli tüyleri olan bir erkek tavus kuşu, dişilerin daha çok ilgisini çekiyor ve daha fazla üreyerek genlerini sonraki jenerasyonlara aktarıyor.

Erkekler arasındaki rekabet ve dişilerin seçici olmasıyla da cinsiyet seçilim süreci işliyor. Erkekler dişilerle çiftleşmek için birbiriyle yarışıyor. Güçlü aslan erkekleri dişileri koruyarak üreme hakkı da kazanıyor.

Dişiler ise üreme açısından en iyi genlere sahip erkekleri seçme eğiliminde. Sağlıklı ve gösterişli erkekler daha alımlı oluyor zira bu özellikler, güçlü genlere sahip olduklarını gösteriyor.

Doğada cinsiyet belirleme sistemleri farklılık gösteriyor.

XY cinsiyet belirleme sistemi memelilerde yaygınken erkekler XY, dişiler XX kromozomlarına sahip. ZW cinsiyet sistemi ise kuşlar ve kimi sürüngenlerde görülüyor.

Çevresel cinsiyet belirleme sisteminde ise kimi hayvanlarda cinsiyet, çevresel faktörlerle belirleniyor. Örneğin, kimi kaplumbağa cinslerinde yumurta gelişim sıcaklığı cinsiyeti belirliyor.

Salyangozlarda görülen hermafroditizm ise hem dişi hem erkek organlara sahip olunan sistem. Yumurta ve sperm üretebiliyorlar.

Bu noktada akla şu soru geliyor: Neden üç yahut daha fazla cinsiyet yok?

İki cinsiyetli sistem, en kolay ve en tesirli üreme biçimi. Üç yahut daha fazla cinsiyet olsaydı, uygun eş bulmak zorlaşır ve üreme başarısı düşerdi.

Bunun yanı sıra iki cinsiyetli sistem, genetik rekombinasyonu en verimli şekilde gerçekleştiriyor. Şayet üç ya da daha fazla cinsiyet olsaydı, genetik karışım daha karmaşık hâle gelir ve tabiatın bu süreci sürdürmesi daha zor olurdu.

Ancak tabiatta birden fazla cinsiyeti olan tipler de yok değil. Tek hücreli tetrahymena thermophila isimli canlıda yedi farklı cinsiyet bulunuyorbunun çok ender olduğunu da belirtelim.

Özetleyelim:

Bilim insanları, cinsiyetlerin ayrılma sebebinin evrimsel süreçte canlıların hayatta kalmasını ve üreme muvaffakiyetini artıran bir strateji olarak ortaya çıktığını düşünüyor.

• Eşeyli üreme genetik çeşitliliği artırarak çeşitlerin değişen etrafa ahenk sağlamasını kolaylaştırdı.
• Anizogami, gametlerin iki farklı fonksiyon üstlenmesini sağladı: Büyük yumurtalar ve küçük spermler.
• Cinsel seçilim, tıp içinde kimi bireylerin çiftleşme açısından avantaj kazanmasına yol açtı.
• İki cinsiyetli sistem, üreme sürecini daha verimli hâle getirdi.

Sonuç olarak, tabiat deneyerek, seçerek ve uyarlayarak dişi ve erkek olarak ayrılan cinsiyet sistemini evrimsel olarak en başarılı yol olarak benimsemiş durumda.

Cinsiyetler hakkında diğer içeriklerimiz: