Neden neredeyse hepimiz sağ elimizi kullanıyoruz?

İnsan türünü canlılar arasındaki diğer akrabalarından ayıran çok sayıda fiziksel özellik var. Bu özelliklerin en belirgin olanlarından biri de, günlük işlerimizi yaparken neredeyse hepimizin aynı eli seçmesi.

Toplumun ezici çoğunluğu sağ elini kullanırken, solakların oranı her dönem düşük bir azınlık olarak kalıyor. Bilim insanları, bizi tek bir ele bu kadar bağımlı hale getiren asimetrik tercihin kökenlerini uzun süredir araştırıyordu. Primatların el kullanım alışkanlıkları üzerine yapılan yeni bir inceleme, bu durumun evrimsel geçmişimizle olan bağını aydınlattı. Elde edilen veriler, dik duruşumuzun ve gelişmiş beyin yapımızın el tercihimizi doğrudan şekillendirdiğini ortaya koyuyor.

Araştırma kapsamında 41 farklı türe mensup 2 binden fazla maymun ve gorilin davranışları mercek altına alındı. Örümcek maymunu gibi bazı primat türlerinde de belirli bir eli daha fazla kullanma eğilimi gözleniyor. Ancak insandaki el baskınlığı, diğer tüm canlılara kıyasla çok daha uç ve keskin bir seviyede. Bu durum ilk bakışta onlarla olan bağlarımıza pek uymayan bir aykırılık gibi algılansa da, denkleme kol-bacak oranları ile beyin hacmi girdiğinde taşlar yerine oturuyor. Şempanzelerin aksine ağaç dallarına bağımlı olmayan ve dik yürümeyi sağlayan uzun bacaklara kavuşan insan türü, ellerini tamamen özgür bıraktı.

Beyin büyüdükçe sağ elin hakimiyeti arttı

Atalarımızın iki ayak üzerine kalkmasıyla boşa çıkan ön uzuvlar, hassas motor beceriler gerektiren yepyeni alanların doğmasını sağladı. Alet yapımı ve jestlerle iletişim gibi süreçlerde tek bir eli baskın kılmak, hayatta kalma şansını artıran ciddi bir verimlilik avantajı sundu. Bu evrimsel süreç yaşanırken, Homo cinsinin sahneye çıkışıyla birlikte beyin hacminde de büyük bir genişleme yaşandı. Beyin kabuğunun yeniden organize olması, sağ ve sol yarım kürelerin farklı görevlerde uzmanlaşmasına yol açarak el baskınlığının sinirsel temelini oluşturdu.

Bilim insanları, geçmiş dönemlerde yaşamış ve soyu tükenmiş insan türlerinin el kullanım eğilimlerini arkeolojik verilerle simüle etti. Bulgular, bu özelliğin bir anda değil, zaman içinde kademeli olarak güçlendiğini gösteriyor. İki ayak üzerinde yürüyen en eski canlılardan Ardipithecus ve Australopithecus dönemlerinde el baskınlığı henüz çok zayıftı. Beyin hacmi büyüdükçe sağ el tercihi Homo erectus ve Neandertal topluluklarında belirginleşti, Homo sapiens ile birlikte de en üst seviyeye ulaştı. Buna karşın, ağaç yaşamını tamamen terk etmeyen ve küçük bir beyne sahip olan Flores insanı yani “Hobbit” türünde bu eğilim oldukça zayıf kalmıştı.

PLOS Biology dergisinde kendine yer bulan bu kapsamlı çalışma, bizi biz yapan evrimsel adımların el tercihimizle olan bağını netleştiriyor. Yine de biyolojik geçmişimiz bizi bu denli güçlü bir biçimde sağ el kullanımına yönlendirirken, nüfusun küçük bir kısmının neden inatla solak olarak doğduğu sorusu henüz net bir yanıt bulabilmiş değil.