Talih nedir, baht kavramına bilimsel açıdan yaklaşılabilir mi?

Şans, en eski vakitlerden beri insanları etkileyen ve şaşırtan bir kavram olmuştur. Çoklukla olasılıklara, yazgıya ya da doğaüstü güçlere bağlanan baht, hakikaten de kolay olasılıklardan ve tesadüflerden mi ibarettir? Yoksa daha fazlası olarak mantıklı ve ampirik bir açıklamaya sahip olabilir mi? “Şans”, bilim ile açıklanabilir mi?

Tarih boyunca insanlar iyi şansı arttırmak ve daha da değerlisi felaketlerden kaçınmak için çeşitli yollar denediler. Şansı arttırmanın kimi yaygın örnekleri arasında uğurlu tılsımlar ya da muskalar taşımak, kopmuş kirpiklerle dilek dilemek ya da bir doğum günü pastasındaki mumları üflemek yer alırken, kötü talihten kaçınmak için yapılan eylemler arasında tahtaya vurmak ve omuz üzerinden tuz atmaki eylemler yer alıyor. Ayrıyeten kimi insanlar merdiven altından geçmek yahut 13 sayısıyla ilgili şeylerden kaçmak “kötü baht getiren” durumlardan da kaçınırlar. Tahminen sizin de kötü talihten korunma sağladığını ya da hayatınızdaki başarıyı teşvik ettiğini düşündüğünüz özel bir ritüeliniz olabilir. Şayet bu türlü bir ritüeliniz varsa yalnız değilsiniz ve araştırmalar buna aynı batıl inançların ruhsal bir maksada hizmet edebileceğini öne sürüyor.

Batıl inançların hayatımızda oynadığı rol

Batıl inançların hayatımızda oynadığı role ilişkin araştırmalar, bunların çoğunlukla alakasız olayların ve hareketlerin bir şekilde ilişkili olduğu varsayımından kaynaklandığını lakin büyük olasılıkla hedefe ulaşmayı kolaylaştırmak için yapıldığını buldu. Örneğin, bir kişi iyi bir sonuç aldığı bir müsabakanın akabinde her yarışa katıldığında giysiyi ya da takıyı giymeye başlayarak yazgısı denetim etme ve galibiyet serisini uzatma teşebbüsünde bulunabilir.

Ancak buna benzer batıl inançların bir yararı olup olmadığı net değil. 2010 yılında araştırmacılar öğrencilerin golf oynamalarını gözlemledi. İştirakçilerin yarısına topun “şanslı” olduğu söylendi. Şanslı topa sahip olduklarını düşünenler, olağan, şanssız bir topa sahip oldukları söylenenlere göre topu deliğe sokma konusunda daha başarılıydı. Bu çalışma medyada övgüyle karşılandı, fakat ne yazık ki sonuçlarını tekrarlama teşebbüsleri başarısız oldu. Bununla birlikte araştırmalar, batıl bir inancı harekete geçirmenin güveni artırabileceğini ve bundan ötürü performansı artırabileceğini buldu.

Benzer şekilde, batıl inançlı tek yaratık insanlar olmadığı için, birtakım bilim insanları batıl inançlı davranışların da evrimsel bir rol oynayabileceğine inanıyor. Hatta batıl davranışlar sergileyen diğer hayvanlar da inançlarının aksini gösteren kanıtlara karşın bunları bırakmıyorlar.

Çoğu araştırma ve deney sonucu birbiriyle uyumsuz olmasından ötürü, bu davranışların nasıl çalıştığına dair bir açıklama sunmaya çalışan bilim insanları, bu davranışın bir tıp plasebo görevi görebileceğini ya da sosyal bağı güçlendirebileceğini öne sürüyor. Alternatif olarak, davranışın geçmişte adaptasyona yararı olan hedefleri olmuş olabilir lakin o vakitten beri geçerliliğini kaybetmiş olabilir.

Bu noktada belirtmemiz gereken bir ayrıntı var: Baht sözü birçok mana taşır ve kimileri için “şans” ile “şans eseri” arasında bir fark vardır. Birincisi, kişinin denetimi dışında olan ve siz beğenseniz de beğenmeseniz de zaten oluşan bir şey olarak görülebilirken, ikincisi en azından belli bir noktaya kadar etkilenebilir.

Son on yılda, farklı disiplinlerden giderek artan sayıda araştırmacı şans yapıtı olguları (açıkça aramadan yararlı bir şeye rastlama ya da tesadüfen müsabaka olgusu) ve bunun nasıl arttırılabileceğini inceledi. Bir çalışmada, yaratıcı profesyonellere baht yapıtı müsabaka olasılıklarını nasıl artırdıkları soruldu. Sonuçlar, bu iştirakçilerin rutinlerini değiştirdiklerini, farklı yerlerde çalıştıklarını, gözlemci olduklarını ve işyerlerinde kalıplara takılıp kalmaktan kaçınmalarını sağlayacak değişiklikler yaptıklarını gösterdi.

Ancak baht yapıtı bir müsabakanın hakikaten rastlantısal olması için, onu manalı kılmaya yardımcı olacak bir içgörü anı da olması gerekir. Aslına bakılırsa, bilim tarihi büyük ölçüde rastlantısal keşiflerin eşlik ettiği gerçekleşme anlarından oluşur. Bu, yaratıcılığın teşvik edilmesi açısından daderecede çok önemli bir olgudur.

Artık bilgi bilimcileri, sadece potansiyel tesadüfleri kolaylaştırmak için değil, aynı vakitte bireylerin bunlarla daha sık karşılaşacak stratejileri benimsemelerine yardımcı olmak için bu stratejilerden yararlanan dijital araçlar tasarlamaya başladılar.

Şans konusuna geri dönersek, birtakım insanların doğuştan başkalarından daha “şanslı” olduklarını düşünüyor olabilirsiniz. Fakat bu onların varlıklarının makul bir tarafından çok, fikirlerinin ve tavırlarının bir sonucu olabilir. Son birkaç on yılda bir insanı şanslı yahut şanssız yapan faktörleri araştıran İngiltere’deki Hertfordshire Üniversitesi’nden Psikoloji Profesörü Richard Wiseman’a göre, şanslı insanlar servetlerini artıran dört unsura sahip oluyorlar.

Şansın yolunu açan ilkeler

Bunların birincisi fırsatlara açıklıktır. Wiseman, şanslı insanların “şans fırsatları yaratma, fark etme ve bunlara göre hareket etme marifetine sahip” olduğunu yazıyor ve bunu “bir bağlantı ağı (network) oluşturarak, hayata karşı rahat bir tavır benimseyerek ve yeni tecrübelere açık olarak” başarıyorlar. Şanslı insanlar vakitte içgüdülerini ve sezgilerini dinleme ve güvenme konusunda da bir yetenek gösteriyorlar. Wiseman, bu sezgiyi “meditasyon yaparak ve zihinlerini diğer fikirlerden temizleyerek” güçlendirdiklerini iddia ediyor.

Şanslı insanların sergileme eğiliminde olduğu bir diğer faktör ise geleceğe dair optimist bir inançtır. Wiseman, “bu beklentiler, kendi kendini gerçekleştiren kehanetlere dönüşüyor” diyor ve ekliyor: “Şanslı insanların başarısızlık karşısında ısrar etmelerine ve diğerleriyle etkileşimlerini olumlu bir şekilde şekillendirmelerine yardımcı oluyor.” Son olarak şanslı insanlar, zaten işlerin nasıl daha kötü olabileceğini hayal ederek ve akabinde durumu denetim altına alarak kötü şansı iyi bir sonuca dönüştürebiliyorlar.

Ne yazık ki talih üzerine yapılan araştırmaların çoğu, etkilenebilecek bir olgu olan talih üzerine ağırlaşıyor fakat sahip olunan “şans”, olasılıklar ya da ruhsal etkenlerden farklıdır. Baht, onu nasıl algıladığımız, ona kimin sahip olduğu düşünüldüğü ve rastgele olayların hayatlarımızı ne ölçüde etkilediğine inandığımıza bağlı olarak gerçek dünyada sonuçlara sahiptir. Hatta bu mevzu ile ilgili son on yılda yayınlanan birçok tanınan kitap, “şansın”, Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık ve diğer birçok Batı ülkesinde artan eşitsizliği göz arkası etmek için sıklıkla dile getirilen katı meritokratik (liyakat tabanlı) argümanlara karşı bir pürüz görevi gören çok önemli bir faktör olduğunu vurguladı. “Şansın” nasıl kendini yarattığına dair fikirlere güvenmek yerine (“şansınızı kendiniz yaratırsınız” ya da “şans, hazırlık fırsatla buluştuğunda ortaya çıkan şeydir” benzeri), toplumun en başarılı insanlarından kimilerinin, muvaffakiyetleri için kendi beyan ettikleri açıklamalardan fazla nasıl bahta (doğum şartları, ebeveyn geliri, demografik vb.) daha fazla şey borçlu olabileceği hakkında daha keskin sorular sorabiliriz. Bu bakımdan talih son derece “gerçektir” ve insanların hayatları üzerinde çok önemli bir tesire sahiptir.

Örneğin, son vakitlerde yapılan araştırmalar, dünyanın her yerindeki insanların gelir farklılıklarının, en azından kısmı bir şekilde yaşadıkları yerdeki değişimler ve o ülkedeki gelir dağılımıyla açıklanabileceğini gösterdi. CEO olma talihiniz isminizden ve doğduğunuz aydan etkilenebilir. Bulgulara göre, soyadı alfabede daha önce yer alan bayanların akademik kısımlarda takımlı durumlara gelme olasılıkları daha yüksek, kulağa daha erkeksi gelen isimleri olan bayanların ise tüzel rollerde başarılı olma olasılıkları daha yüksek.

Meritokratik stratejiler, mükafatların ve onurların en çok hak edenlere verildiği fikrine dayanmaktadır, lakin bu birkaç örnek ve daha pek çok örnek bu görüşü zayıflatmaktadır. Meritokrasiler, gerçek manada layık olanı destekleyen bir stratejiye dayanmak yerine, talihin sahip olduğu çok önemli rolü gözden kaçırır ve sonuçta adaletsizliği artırır ve zati iyi ödüllendirilmiş olanları ödüllendirmeye devam etme eğilimi gösterir.

Başka bir deyişle, bir aynayı kırmaktan ya da kara kedi görmekten endişelenmeniz için açık bir sebep olmasa da, “şans” hayatımızda bir role sahiptir ve bu rolü ne kadar anlarsak, bundan faydalanma biçimimizi o kadar güzelleştirerek hem kendimiz hem de etrafımız için daha iyi bir gelecek hazırlayabiliriz.