Mars’ın çözülemeyen sırrı: 50 yıllık gizemli leke neden büyüyor?

Mars’ın kuzey yarımküresindeki geniş bir ovada, bilim dünyasını yarım asırdır meşgul eden gizemli ve karanlık bir leke sessizce hareket ediyor. İlk kez 1976 yılında NASA’nın Viking sondaları tarafından fotoğraflanan bu devasa leke, sabit durmak yerine sınırlarını istikrarlı bir şekilde genişletiyor.

Avrupa Uzay Ajansı’nın Mars Express aracından gelen 2024 yılına ait güncel veriler, bu koyu renkli arazinin çevredeki açık tonlu topraklara doğru yayıldığını tescilledi. Yarım asır önceki ilk görüntülerle bugünkü manzara kıyaslandığında, kızıl gezegenin yüzeyinde durdurulamaz bir değişimin yaşandığı açık.

Utopia Planitia adı verilen yaklaşık 3 bin 300 kilometre genişliğindeki dev düzlükte yer alan bu oluşum, aslında bir gölge değil; antik patlamalardan kalan volkanik küllerden oluşuyor. Bazaltik kayaçlarla kaplı olan bu siyah arazi, son 50 yıl içerisinde güney sınırını yaklaşık 320 kilometre daha ileriye taşıdı. Bu da lekenin her yıl ortalama 6,5 kilometre hızla ilerlediği anlamına geliyor.

Bilim insanları bu hareketi Mars’ın güçlü rüzgarlarına bağlasa da mekanizmanın işleyişi hakkında hala iki farklı teori söz konusu. Ya kuvvetli fırtınalar bu koyu renkli külleri yeni bölgelere taşıyor, ya da yüzeydeki açık renkli toz tabakası süpürüldükçe alttaki antik volkanik katman gün yüzüne çıkıyor.

Antik okyanusun yatağı: Utopia Planitia

Bu gizemli lekenin ev sahibi olan Utopia Planitia, Mars’ın geçmişine dair en çarpıcı kanıtları barındıran bölgelerin başında sayılabilir. 1976’da Viking 2’nin iniş yaptığı bu düzlük, son dönemde Çin’in Zhurong keşif aracının çalışmalarıyla yeniden gündeme oturdu. Çinli araştırmacılar, bölgenin bir zamanlar devasa bir okyanusa ev sahipliği yaptığını ve antik bir kıyı şeridinin izlerini saptadıklarını duyurdu. Bölge, sadece tozlu rüzgarlarla değil, aynı zamanda yerin derinliklerine gizlenmiş devasa buz kütleleriyle de uzay ajanslarının iştahını kabartıyor.

Karanlık leke ilerlemesini sürdürürken, bölgedeki “graben” adı verilen devasa yer çatlakları gezegenin bir zamanlar sahip olduğu tektonik hareketlere ışık tutuyor. Mars’ın bu hareketli yüzeyi, hem gezegenin jeolojik geçmişini anlamak hem de gelecekteki insanlı görevlerde ihtiyaç duyulacak su kaynaklarını saptamak adına hayati bir öneme sahip. Bilim insanları, Utopia Planitia’daki bu “karanlık ilerleyişi” takip ederek kızıl gezegenin dinamik yapısını çözmeye çalışıyor.