Zaman nedir? Geçmiş gerçek mi, gelecek evvelce mi yazıldı? Zaman kavramının sırlarla dolu dünyasına giriyoruz…

Sahip olduğumuz zaman asla bizim için kâfi olmuyor. Daha süratli ya da daha yavaş akmasını istesek de şimdide yaşamak zorunda kalıyoruz. Büyük felsefi sorular söylediği söz edilen olduğunda, zaman kavramı ve geçmiş, şu anda ve gelecek ilgili fikirler en ilgi çekenler arasında yer alıyor. Gelecek vaktin belli olup olmaması, “şimdi” kavramının ne manaya geldiği ve geçmişin hakikaten var olup olmadığı bu alandaki değişik soruların kimileri olarak öne çıkıyor.

En temel soru: Zaman nedir?

Fizik açısından bakıldığında da zaman kavramı aynı düzeyde zorluklara sahip lakin buradaki sebepler çok daha farklı. Zamanhemen her yerde kullanılır, lakin fizikte neden makul bir tarafı olduğu açık değildir. Zaman, olayların şimdiki zaman aracılığıyla geçmişten geleceğe ilerlemesidir. Uzayın üç boyutuyla birlikte evrenimizdeki dördüncü boyut olarak uzay-zaman sürekliliğini oluşturur.

Uzay – zaman sürekliliği, varlığımızın dokusunu açıklamaya yardımcı olan teorik bir yapıdır. Bu dört boyutlu yapının üçü, alışkın olduğumuz ve nispi olarak çarçabuk tanımlayabildiğimiz uzunluk, genişlik, yükseklik (veya yukarı/aşağı, sol/sağ ve ileri/geri) tabirlerinden oluşurken, dördüncüsü vakittir.

Albert Einstein, özel ve genel görelilik teorilerini geliştirerek, ışık süratiyle ilgili olarak fizik maddelerini inceledi ve nihayetinde hiçbir şeyin boşlukta ışık suratından daha süratli hareket edemeyeceğini öne sürdü. Einstein’a göre uzay ve zaman başka ve ilgisiz olgular değildi, tek bir süreklilik içinde iç içe geçmişti: Uzay – zaman sürekliliği. Enerji içeren hiçbir şey vaktin dışında yer almıyordu.

Zamanı, ileri olarak düşündüğümüz çok özel bir yönde ilerleyen, kaçınılmaz olarak geçen bir şey olarak deneyimliyoruz. Pek çok fizik kanununun vaktin ileri mi yoksa geri mi aktığı konusunda bir tercihi yok aynıi görünüyor, bu yüzden bilim insanları yalnızca tek istikametli çalışıyor gibi görünen bu fizik kanunları için bir açıklama arıyorlar. Bunlardan en ünlüsü termodinamiğin ikinci maddesidir.

Termodinamiğin ikinci yasası

Bu yasaya göre, bizim cihanımız benzeri gelişmeye bırakılmış izole bir sistemde, entropi (fiziksel sistemlerin rastgelelikte artış yaşadığı, tertipten düzensizliğe geçtiği fikri) çoğu zaman artar. Böylelikle entropiye bakarak geçmişi gelecekten ayırt edebiliriz. Bu, bilim insanlarının vaktin ilerlediğini “zamanın oku” ismi ile açıklama yollarından biridir: Bir sistem ne kadar sistemsiz olursa, tertibi o kadar az geri kazanabilir ve vaktin oku o kadar güçlü olur.

Ama zaman farklı geçebilir. Einstein’ın göreliliği, yerçekiminin sırf objeleri çeken görünmez bir kuvvet değil, uzay – vakitte bir bükülme olduğunu, bir obje ne kadar büyükse, etrafındaki uzay – vakti o kadar çok büktüğünü öneriyor. Bu nedenle, yerçekimi ve ivme vaktin seyahat formunu değiştirebileceğinden ötürü, zaman her yerde sabit değildir. Bu, en açık şekilde, yerçekimi sayesinde saati 4,5 milyar yıldır yavaşlatan, yüzeyden yaklaşık 2,5 kat daha genç olan Dünya’nın çekirdeğinde görülebilir.

Geçmiş gerçek mi?

Einstein’ın özel göreliliğini kullanmak, zamanla ilgili diğer bir soruyu yanıtlamaya da yardımcı oluyor: Geçmiş gerçek mi? Yalnızca şimdide yaşıyorsak ve geçmiş bizim için ulaşılmazsa, geçmişin gerçek olduğunu nasıl söyleyebiliriz? Einstein’ın ünlü teorisinin “şimdi” kavramı için karşılığı bulunuyor. Yukarıda bahsedildiği, zaman farklı ortamlarda farklı hareket ettiği için ötürü “şimdi” kavramı gözlemciye bağlıdır.

“Şimdi” kavramı nerede olduğunuza, nereye gittiğinize ve oraya ne kadar süratli ulaştığınıza bağlıdır. Bir gözlemci için aynı anda gerçekleşen iki olay, diğer bir gözlemci için farklı vakitlerde gerçekleşebilir. Yani bir kişi için şu anda görünen şey, bir oburu için geçmiştir. Geçmiş hala orada ve bizim için erişilemezdir lakin hayli gerçektir.

Gelecek evvelce mi yazıldı?

Geleceğin evvelce yazılmış olup olmadığı sorusu ise çağlardır insanların aklını kurcalayan bir soru. Dünya’daki tüm insanlık, buna baht, yazgı ya da özgür irade gibi pek çok farklı kavramlarla cevap veriyor. Görelilik, değişmez bir geçmişin varlığını tanımlamış ve muhakkak bir şu anda olduğu fikrine meydan okumuştur. Bu durumda nasıl bir gelecek olabilir? Şimdi, geçmiş ve gelecek bir ortada var olmalıdır. Bu, Einstein’ın görelilik kuramında düşündüğü “blok evren“dir. Geçmiş, şu anda ve gelecek, bir ortada var olan gerçekliğin anlık görüntüleri gibi yalnızca zaman dilimleridir.

Ancak herkes bu determinist cihan görüşünden mutlu değil. Örneğin kuantum mekaniği, Einstein’ın söylediklerinin bilakis çok belirleyici değildir. Lakin blok cihan fikrinin evvelden belirlenmiş bir geleceği olması gerekmez. Fizikçi George Ellis, aslında Einstein’ın blok kozmosu koruyan, lakin onu geleceğe genişletmeyen fikrinin düzgün bir formülünü buldu: “Şimdi” öznel olsa da, kozmik bir şu anda vardır, geleceğin sonu (zamanın yerel okundan farklı olabilir) zaman yönünde genişlemeye devam eder.

Şu anda zaman hakkında kimi yanıtlarımız olsa da, bu karşılıkların tamamının kesin ya da şad edici olduğunu söyleyemeyiz. Hala bu boyutu tam olarak anlayabilmiş değiliz ve kesin bir yanıta ulaşıp ulaşamayacağımızı lakin zaman gösterecek…