Abi Vallahi Hiç Yaşlanmamışsın: Alper Gezeravcı, ISS’teki Seyahatinde Nasıl Oldu da Bizden Az Yaşlandı?

Türkiye’nin ilk astronotu Alper Gezeravcı, Uluslararası Uzay İstasyonu’nda geçirdiği iki haftada, Dünya’da yaşlanması gerektiğinden daha az yaşlandı. Pekala neden?

Bilim

11.02.2024 15:40

A⁺

A^-

Bildiğinizi iki hafta önce Alper Gezeravcı, Uluslararası Uzay İstasyonu’na bir seyahat gerçekleştirmişti.

Gezeravcı, Dünya’da olması gerekenden -çok çok az da olsa- daha az yaşlanmış olarak geri döndü. Pekala bu durumun sebebi ne?

Gezeravcı, saniyenin tam yirmi binde biri daha az yaşlanmış olarak döndü.

İnsanlık olarak çok uzun bir süre zaman kavramını doğru düzgün anladığımız pek söylenemez çünkü tarihimiz boyunca alıştığımız bir zaman akış suratı var.

Bu akış suratını da uzun vakittir anlamaya çalışıyoruz. Antik Yunan vaktine dönersek bu mevzuyu ilk tartışan iki adam karşımıza çıkıyor. Günümüzde mermer büstlerinden tanıdığımız bu iki adamdan biri Herakleitos, diğeri de Parmenides.

Parmenides özetle diyor ki “Bir ‘an’ı kesit olarak alırsan, hiçbir şeyin hareket etmediğini görürsün, yani hareket bir yanılsamadır.“

Herakleitos ise diyor ki “Esas olan harekettir, her şey hareket eder; asıl yanılsama olan, hareketsizliktir. Bir cisim, belli referansa göre hareketsiz gözükse de zaman içerisinde ilerlemektedir.“

Vay sen misin bunu diyen, Parmenides eline geçirdiği ilk parşömen tomarını Herakleitos’un başına geçirdiği benzeri… Latife şaka. Bu minvaldeki tartışmalarını efendi filozoflar ilerletmişlerdirson noktayı, tartışmanın başına oldukça geç kalan Einstein koymuştur.

“Zaman genişlemesi” diye bir kavram ortaya atar Einstein.

Einstein der ki “Zaman izafidir.” Pekala ne demektir zamanın izafî olması? Uzay-zaman dümdüz değildir, kavislidir ve üzerindeki cisimlerin hızına ve kütlesine göre eğilip bükülür demektir.

Bu yüzden de pozisyonumuza (çevremizdeki cisimlerin kütlesine) ve suratımıza bağlı olarak zamanı farklı algılayabiliriz.

Bu bu bahis ile ilgili en çok verilen örnek ise ikizler paradoksudur.

30 yaşındaki ikizlerden biri, ışık suratının %99’u süratte hareket eden bir araca biner ve bir yıl seyahat ederse geri döndüğünde Dünya’da 7 yıl geçmiş olacaktır.

Hız arttıkça ortadaki bu makas da açılır. Bir diğer alternatif ise kütleçekimi çok olduğu için vaktin yavaşlamasıdır, örneğin kara deliklerin etrafında zaman çok daha yavaş bir şekilde akmaktadır.

Aslında göreliliği anlamak o kadar da zor değil.

Otobüs beklediğimizi varsayalım. Biz otobüsün durağa yaklaştığını görürken sürücü de bizim ona yaklaştığımızı görür. Otobüse bindiğimizde yan şeritteki otomobille benzer süratte gidersek arabayı duruyor gibi görürüz. Duraktaki bir beşere göre ise ikimiz de gitmekteyizdir. Olay benzeridir ama perspektif farklıdır. Bu durum dile bile tesir etmiştir.

Bu farkın çok fazla olmaması aslında bugün bildiğimiz insan hayatı için nimettir. Teknik olarak başımız, ayaklarımızdan süratli yaşlanıyor zira daha üstte.Yüzüklerin Efendisi elfleri birkaç bin yıl yaşasak bile ortadaki bu fark saniyenin binde biri etmiyor. Lakin araları kozmik ölçeğe çevirdiğimiz zaman işin rengi değişiyor.

Kütleçekimsel zaman genişlemesi

Bu formülde t, herhangi bir kütleden çok çok uzakta olan bir cismin deneyimleyeceği müddettir. G, kütleçekimi sabiti; M, cismin kütlesi; r, cismin merkezine olan uzaklık; C ise ışık suratıdır.

Bu formüle göre t cismi için geçen 1 saniye, Dünya’da 0,9999999993 saniye olarak algılanıyor. Bu oran, ISS’te de benzer. ISS şayet 400 değil de 1.021 km yükseklikte olsaydı 0,9999999994 saniye olarak bu algı değişecekti.

Hızsal zaman genişlemesi

Zaman genişlemesi dendiği zaman genelde hızsal zaman genişlemesi örnek gösterilir. Buradaki formülde delta t’ sabit gözlemci için geçen zaman iken delta t ise hareket eden gözlemci için geçen vakittir. v hareket suratını, C ise ışık suratını temsil eder. Dünya için 1 saniye, ISS’teki pilotlara göre 0.9999999997 saniye üzeredir.

Mesela Samanyolu Galaksisi’nin merkezindeki Sagittarius A* isimli kara deliğe gidelim:

Mesafe	Etki
1 ışık yılı	zaman 1.00000064 kat yavaşlar.
1 astronomik birim	zaman %4 yavaşlar.
1 milyon km	zaman 3.6 kat yavaşlar.
1.000 km	zaman 110 kat yavaşlar.
1 kilometre	zaman 350 kat yavaşlar.
1 metre	zaman 100.000 kat yavaşlar.
0 metre	zaman durur.

Bugün Alper Gezeravcı tahminen de bir Interstellar yaşamadı lakin bu görelilik bilgisi olmasaydı navigasyon aynıi pek çok teknolojiyi kullanamazdık, her şey her gün apayrı yerlerde gözükürdü.

Gerçekten de insan, kainatı sırf kendi gördüğüyle anlamaya çalıştığında bir yanılsamanın içerisinde kendini kandırarak yaşıyor, o yüzden bilimin değerini bilmek gerekiyor.

Kaynaklar:

ETİKETLER: Hareket, Hız, Hızı, Saniye, Zaman