Bir Niyet Deneyi: Asya Hastalığı Sorunu Nedir?

İnsanlığın geçmişine bakınca bilimde gerçekleştirdiğimiz ilerleme epeyce muazzam. Kozmik ölçekte az önce “Belki bir mamut falan avlarız” diye taş yontan bir tıp olarak uzay araçları yapıyor ve cihanı keşfediyor olmamız dayanılmaz süratli bir gelişme. Öte yandan uzay kadar uzak olmasa da onun kadar bilinmez olan öteki şeyler var ve bunlardan biri de beynimiz.

Öncelikle beynimizin bir fonksiyonu olduğunu dramatik şekilde geç öğrendiğimiz, hatta “O başla iyi bizim de ortada soyumuz tükenmemiş” dediğimiz için bilhassa son 150 yılda beynin çalışma biçimine baş yoran çok sayıda bilim insanı bulunuyor. Bu bilim insanlarından kimileri da çok parlak ve dikkat cazip çalışmalara imza attı yahut atıyor. Bu çalışmaların biri de Asya Hastalığı Sorunu.

Öncelikle “Asya Hastalığı Problemi” nedir?

Aslında bu problem bir niyet deneyidir. Bu sorun, ekonomi alanında temel teorilerden biri olan rasyonel karar teorisine karşı da kullanılır. Rasyonel karar teorisine göre insanlar tüm alternatifleri bilir ve bu bilgiyle, kendileri için optimal seçimi yapar. Asya Hastalığı Sorunu ise o işin o kadar da kolay olmadığını gösterir.

1984 yılında Daniel Kahneman ve Amos Trevsky diyor ki, insanların karar verme düzeneğinin hakikaten de rasyonel olup olmadığını test edelim. Bunu da ilkokul öğretmenlerimizin en sevdiği tabirlerden olan kulağımızı tersten gösterme sistemiyle yapalım. Pekala nasıl işliyor bu usul? Şöyle ki, bireylere olasılıksal olarak beklenen sonucu olan sorular soruluyor lakin farklı sözcükler seçiliyor.

Önce küçük birer Fahrettin Koca oluyoruz

Deneyimiz gereği küçük bir adada “İl Sağlık Müdürü” görevini üstleniyoruz. Her şey hoş giderken özel kaleminiz size kötü bir haberle geliyor: Bir salgın hastalık başlamış ve bu hastalığa Asya Hastalığı ismini vermişler.

Uzmanlarınızla toplandığınızda size diyorlar ki 600 kişinin ölmesini bekliyoruz. Önümüzde salgınla mücadele etmek için iki tane alternatif var. Bu alternatiflerin sonuçları ise şöyle:

• a- Bu program sonucunda 200 kişiyi kesin olarak kurtaracağız.
• b- Bu program sonucunda ⅓ ihtimalle herkes kurtulacak⅔ ihtimalle de kimseyi kurtaramayacağız.

Beklenen değer her iki durumda da 200 kişi oluyor. Yani aslında olasılıklar arasında bir fark olduğunu iddia etmek mantıklı değil. Şu Anda insanlar risk almak istememiş, garanti olanı tercih etmiş, hem aslında hekimler çok daha farklı hallerde düşünebiliyor gibi şeyler aklınıza geldiyse ona da araştırmacıların bir karşılığı var. Bu çalışma esasen tabiplerle yapılmış lakin deney burada kalmamış. Siz olsanız hangisini seçerdiniz?

Gelelim sorunun diğer soruluş haline…

Aynı senaryo, uzmanların karşımıza oturduğu toplantıya kadar aynı şekilde gerçekleşiyor. Bu defa uzmanlarımız farklı seçenekler sunuyor. Sunulan senaryolar şu şekilde:

• c – Kesinlikle 400 kişi ölecek
• d – ⅓ ihtimalle kimse ölmeyecek. ⅔ olasılıkla hepsi ölecek.

Bu soru ise başka bir hekim grubuna soruluyor. Siz olsanız hangisini seçerdiniz?

Sonuçlar ise beklenmedik şekilde şaşırtan oldu.

Elimizdeki ilk senaryoda insanların tercihi büyük oranda (%72) A seçeneği oldu. İkinci senaryoda ise insanların büyük çoğunluğu D seçeneğini (%78) seçti. Tahminen sizlerin de seçimleri şekilde farklı olmuş olabilir ancak aslında A ile C, B ile de D seçeneği aynı şeyi anlatıyor.

İnsanların kullanılan sözcüklere göre farklı karar vermesinin nedeni: Çerçeveleme etkisi

Bu araştırma, insanların pek de o kadar rasyonel kararlar veremediğini, duygusal etmenlerin de kararlarda tesirli olduğunu gösteren hoş bir örnek, alandaki de en tanınan çalışmalardan biri. O denli ki Kahnemann ve Tversky bu çalışmaları ile 2002 yılında Nobel almıştır. Ortaya attıkları teori de Çerçeveleme Tesiri altında ele alınan Beklenti Teorisi’dir.

Bu örnek, insanlara biraz uzak gelse de aslında günlük hayatımızda bu durumla sık sık karşılaşırız. Her ne kadar akla ilk kullanıldığı yer siyasetmişi gelse de aslında iktisatta, habercilikte ve öbür alanlarda da kullanılır. Hatta bu etkiyi firmaların nasıl kullanabildiğine dair geçmişten bir de örnek verelim, tam olsun.

Geçmişte çerçeveleme tesirini en hoş kullanan firmalar kredi kartı firmalarıydı

Kredi kartları ilk çıktıkları periyotta bu kadar yaygın değildi. Bu yeni teknolojiyi tutundurmaya çalışan firmalar, komisyon ödemek istemeyen kuruluşları ikna etmeye çalışıyordu. İnsanların kredi kartlarıyla almayı tercih ettiği şeylerin başında da akaryakıt geliyordu.

Akaryakıt firmaları ise %1’lik kurulu ödemek istemedikleri için kartlı alışverişlere %1’lik bir komisyon koymak istedi. Bunun “kredi kartları daha pahalıdır” şeklinde bir çerçeveleme tesiri ortaya çıkartması ise kimsenin işine gelmiyordu. Bunun üzerine iki taraf bir araya geldi ve kredi kartı firmaları dahiyane bir tahlil sundu. Buna göre bütün alımlarda akaryakıt %1 artırımlı olacaktı lakin peşin ödeme yapanlar %1 indirim hakkına erişecekti. Bu durumda oluşacak algı ise “Akaryakıtı nakit almak daha ucuza geliyor” olacaktı.

(Ek olarak insanlar paranın gerçek değerini unutmaya çok eğilimlidir. 101 liralık alışverişe 100 TL +1 TL komisyon yazarsanız kızarlar ama bu örnekte olduğu işlem yaparken 1 liradan bir şey olmayacağını düşünürler.)

Asya Hastalığı Sorunu yakın vakitte yaşanan Covid-19 pandemisi ile birlikte adeta gerçek hayatta da test edilmiş oldu. Kimi ülkeler daha yumuşak, kimi ülkeler daha sert tedbirler aldı. Sonuçta hangisinin daha doğru olduğunu ise yakın gelecekte göreceğiz aynıi duruyor.