Perşembe Gününü 49 Sayısına ya da “Do” Notasını Laciverte Benzettiğimiz Bir Garip His Durumu: Sinestezi

Sinestezi, duyusal tecrübeleri birbirine karıştırma yeteneği olan sıra dışı bir fenomen olarak uzun müddettir bilim insanlarının dikkatini çekiyor. Birtakım insanlar renkleri tadabilir, dinlediği bir müziğin kokusunu alabilir ya da sayıların dokusunu hissedebilir.

Sinestezi, bir duyunun uyardığı obje, ses, koku ya da niyetin farklı bir duyu tarafından uyarılmasına sebep oluyor. Bu yüzden her zamanbir rengi dokuya, bir sayıyı herhangi bir tada ya da bir müziği kokuya bağdaştırabiliyoruz. 

Peki sinestezi tam olarak ne demek?

Kulağa biraz karmaşık geldiğini söylemeliyiz. O hâlde öncelikle sinestezinin söz kökenine bakalım. Sinestezi, Yunanca bir söz olmakla birlikte, birleşik manasına gelen “sin” ve duyu manasına gelen “anesthesia” sözlerinin birleşiminden oluşuyor.

Birleşik duyu da diyebileceğimiz bu söz, hedefindeki duyuya hitap etmesi gereken bir uyaranın istemsiz bir şekilde diğer duyuları harekete geçirmesi durumudur. Pekala, sözün kökeni size hissizlik manasına gelen anesteziyi hatırlattı mı?

Daha kolay bir şekilde açıklayacak olursak, perşembe gününü 49 sayısıyla özdeşleştirmek ya da mavinin mayhoş bir tadının olması, sinestezi örnekleridir. Mavi örneğinde gözlerin görme duyusunu harekete geçirmesi dışında tatma duyusuna mayhoş bir tat iletmesi, duyular arası karmaşayı belirtiyor. Şayet kendinizi bu türlü bir durumun içinde hissediyorsanız, yalnız değilsiniz.

Her ne kadar sinestezi kavramını son birkaç yıldır duyuyor olsak da pek yeni değil aslında.

Sinestezi, yani rengin ve müziğin fizikî bir karşılığı olup olmadığına yönelik fikir, 17. yüzyılda Yunan filozoflar tarafından başladı. Fakat ilk resmî tanım 19. yüzyılda İngiliz bilim insanı Francis Galton tarafından yapıldı.

Galton, toplumun hareketlerini ve fikirlerini gözlemleyerek küçük bir kesitinin “duyu karmaşası” yaşadığını gözlemledi. İncelediği toplumlarda insanlar, notaların bir renginin olduğunu (mesela do notası kırmızıdır) ya da 7 sayısının yeşil renkte olduğunu söylüyorlardı. Galton da müşahedeleri sonucunda sinestezi kavramını oluşturdu.

Sinestezi durumunu yaşayanlara “sinestet” ismi veriliyor. İlk belgelenen sinestet, 1812’de Avusturyalı Tabip Georg Tobias Ludwig Sachs oldu.

Hepimizin aşina olduğufakat bir türlü isimlendiremediği sinestezi durumu neden oluşuyor?

Korkulacak bir şey yok, sinestezi bir hastalık değildir. Doğuştan gelen ya da çocukluk devrinden gelen kalıtsal bir durum aslında. Çocukluk döneminde karmaşık olan duyularımız, sonradan birbirinden ayrılır ve ayırt etme yeteneğimizi ortaya çıkarır.

fakat kimi durumlarda bu duyular birbirinden ayrılmıyor ve birbirine karıştıkları için ortaya sinestezi çıkıyor. Lakin birtakım araştırmacılar, tüm insanlığın sinestezi ile doğduğunu ve nörolojik hasarlardan ötürü bu yeteneğin zamanla kaybolduğunu söylüyor.

Sinestezi durumu ilerleyen yaşlarda da kendisini gösterebilir. Şayet kendinizi bir “sinestet” olarak tanımlıyorsanız küçükken renklerini gördüğünüz sayıları, büyüdüğünüzde de şekilde görmelisiniz. Zira sinestetlerin çocukluktan yetişkinliğe kadar süren bir tutarlılıkları söylediği söz edilen olmalı.

70’ten fazla çeşidi olan sinestezinin esas cinsleri ise beş başlığa ayrılıyor.

Bu beş başlığı sıralamadan önce sinestezinin kendi altında ikiye ayrıldığını söylemeliyiz. Bunlardan birincisi “Bilişsel Sinestezi” olarak isimlendirilir ve sembollere, biçimlere ve zaman kavramlarına (gün, hafta, saat vb.) çeşitli karakteristik özellikler yükler.

İkincisi ise “Uygun Sinestezi” olarak bilinir. İki ya da daha fazla duyunun benzeyenanda fizikî olarak hissedilmesi durumudur. Yani bir müzikteki “do” notasını hem duymak hem de onu kırmızı olarak görmek gibi.

Neymiş bu beş yaygın sinestezi?

• Grafem-Renk Sinestezisi: Bu sinesteziye sahip şahıslar, harfleri ve sayıları birer renk ile bağdaştırırlar. Tıpkı üstte verdiğimiz 7 sayısının yeşile ve 2 sayısının da pembeyle bağdaştırılması aynıi.
• Zaman-Renk Sinestezisi: Zaman-renk sinestezisinde sinestetler, günün belli saatlerini renklerle bağdaştırırlar. 12.00’nin turuncu ve 21.00’in kahverengi olması örnek verilebilir.
• Müzik-Renk Sinestezisi: Dinlediğimiz müzikler bize çeşitli renkleri çağrıştırır. Dinlerken huzurlu hissettiğimiz müziklerin yeşil ve maviyi andırması pek mümkün aslında.
• Ses-Renk Sinestezisi: Bu sinestezide yalnızca dinlediğimiz müzikler değil, vakitte duyduğumuz herhangi bir seste renkler görülebiliyor. Bebek sesini hiç şeker pembesi olarak gördünüz mü ya da alarm sesini duyduğunuzda kırmızı rengini anımsadınız mı?
• Nota-Renk Sinestezisi: “Do” notası kırmızıdır ve fa notası yeşile çalan bir sarı olabilir.

“Sinetit” olmanın avantajları da yok değil.

Yapılan araştırmalara göre sinetitlerin dünya nufusuna oranı yaklaşık %4 olarak belli oldu. Lakin pek çok insan henüz sinetit olduğunun farkında değil, bu yüzden bu oran ilerleyen vakitlerde değişebilir. 

Birçok bireye göre sinetitler, sanatsal tarafları güçlü olan insanlardır. Araştırmalara göre yaklaşık 2.000 bireyden biri sinetit ve sinestezi durumu daha çok bayanlarda ve solak insanlarda görülüyor.

Birçok insanın etkilendiği ve hala çok sevilen Vincent van Gogh bir sinetittir. Yakın tarihe baktığımızda ise Pharrel Williams, Lorde, Billie Eilish, John Mayer ve Vladimir Nabokov da birer sinetit olarak karşımıza çıkıyorlar.

Sinestezili insanlar daha yaratıcı, yetenekli ve iyi bir hafızaya sahip olma eğiliminde oluyorlar. Şayet siz de sinestezi yaşadığınızı düşünüyorsanız yorumlarda bizimle paylaşabilirsiniz.