Uzay Gemileri Uçan Araçlarsa Neden “Gemi” Deniliyor?

Bilim kurgu yapıtları çok uzun süre hakir görülmüş, üçüncü beşinci plana itilmiş, hakkı yenmiş yapıtlardır. Tıbbın kendisi de uzun süre -fantastik edebiyat ile birlikte- edebiyat etraflarından dışlanmıştır. Çünkü özellikle 19. yüzyılda edebiyatın her alanında çok önemli eserler çıkmış olmasına karşın genel ortalama Flash TV dizileri düzeyindeydi: Çoğunlukla dini yahut sosyal iletiler vermeyi amaçlayan, kıssa örgüsü zayıf eserler yahut insanın ruhunu darlayan felaketler silsilesi. Sonuçta erkek çocuklarının kollarının mastürbasyon yapmasınlar diye kolları bağlanarak uykuya gönderildiği bir manyaklık periyodundan bahsediyoruz. 

O periyotta geleceği düşlemek çoğu kişi için uzak bir fikir olsa da, bilhassa Sanayi İhtilali’nin getirdiği atılım dalgası, edebiyatta da yansıma bulmuş ve bilim kurgu yazarları da kendilerini destekleyecek kitleler bulmaya başlamıştı. Bu isimlerden biri olan John Jacob Astor IV, bildiğimiz manasıyla uzay gemisi kavramını icat edecekti. 

Kimdir bu John Jacob Astor IV?

Kısaca J.J. Astor olarak bilinen müellif, 1864 yılında doğmuştu. Bu yazıda yazıyı okunabilir tutmak ve bahisten sapmamak ismine Astor’un hayatını kısa tutacağız. Çünkü kendisi Amerika’nın ilk monopolünün kurucusu, emlakçı, yatırımcı, İspanyol Amerikan Savaşı sırasında Yarbay rütbesiyle orduda bulunmuş bir asker; bisiklet freninden yosunların içinden değerli taşları ayıran bir makineye, yolları düzleştirmeye yarayan bir makineden türbin motorlarına pek çok icada da imza atmış bir mucitti. benzer vakitte da bir bilim kurgu yazarıydı. Titanik’te ölen en varlıklı insan olarak da kayıtlara geçti. 

Biz ise bu görkemli hayatından çok bilim kurgu yazarlığına odaklanacağız. 1894 yılında 2000 yılını düşleyen muharrir, Satürn ve Jüpiter’de ömrü kaleme aldığı A Journey in Other Worlds isimli yapıtında, insanları taşıyan bir uzay aracını tasvir etti. Bu aracı tanımlamak için ise “Spaceship“, yani “Uzay Gemisi” tabirini kullandı. 

Nasıl yani, uçan bir şeye bakıp “gemi” mi dedi?

Burada iki çok önemli nokta var: Birincisi, bilim kurguda daha önce uzaya giden araçlar hayal edilmişti. İkincisi, Wright Kardeşler’in havada süzülen iki plaka arasına taktıkları bir metal kafes üzerine motor takıp ismini uçak koymasına daha 9 yıl vardı. Uçak da kitap yazıldığı sırada daha yeni icat edilen bir sözcüktü. 

Uzay gemisi konsepti ilk olarak 1865 yılında Jules Verne’in Ay’a Seyahat isimli hikayesinde karşımıza çıkmıştı. Peş peşe gereğince denetimli patlama ile Ay’a kadar gidebileceğini savunan bu öyküde, aracı tanımlamak için Projectile sözcüğü kullanılmıştı. Fırlatılan şeylerin genel ismi olan Projectile, bugün kullandığımız terminolojide daha çok rokete yakın. 

1879 yılında ise Spaceship Earth kavramı ortaya çıktı. Uzaygemisi Dünya olarak çevirebileceğimiz bu kavramın uzay gemisiyle alakası yoktu, içindeki kaynaklar kısıtlı şekilde uzayda seyahatine devam eden Dünya, iyi bakılması gereken ve korunması gereken gemimizdi. 1880 yılında ise ismin tuttuğunu görüyoruz. Çünkü Pall Mail Gazette’de yazan bir muharrir, Verne’in Projectile aracını tanımlarken Spaceship sözcüğünü kullanarak gazeteyi tarihe geçirmeyi de başarıyordu. 

J. J. Astor ise uzay gemisini bir sözcük haline getirip eserinin merkezine koyan ilk isim oldu. Uzay gemisi kavramıyla birlikte öteki pek çok fikri de tanımladı. İçindekileri içinde, dışındakileri dışında tutan bu içi boş dev yapı, müellifin gözünde bir gemiyi andırıyordu. Bu yüzden de kavramları bulmak için denizcilikten bolca faydalandı. İnsanların zihnine uzayda seyahat eden araçların ismini uzay gemisi olarak yerleştirdi.

Denizcilikle uzayın alakası uzay gemisi ile kısıtlı değil.

Bugün dünyanın dört bir yanında yapılan uzay çalışmalarında kullanılan terminoloji Amerikan terminolojisinden türetilmiştir. Uzay gemileriyle uzaya giden bireylere Türkçe olarak astronot diyoruz. Astronot sözcüğünün İngilizcesi olan Astronaut, sözcük olarak yıldız denizcisi manasına gelmektedir. 

Bugün uzay gemileri için kullanılan pek çok kavram, örneğin port (liman), kabin, güverte, küpeşte kavramlar direkt denizcilikten geliyor. Aslında uzay gemilerini ve kullanılan diğer alanları düşündüğümüzde bu şekilde bir tercihte bulunulması epeyce olağan. Çünkü fonksiyonel açıdan bakılıncalik çok fazlaydı.