Dejavu nedir? Dejavu neden olur? İşte Dejavunun muhtemel sebebi…

İmkansız olmasına karşın, benzer durumu daha önce yaşadığınıza dair garip bir his yaşadınız mı? Öteki bir deyişle, bazen daha önce olmuş bir şeyi yeniden yaşıyormuşsunuz benzeri hissettiniz mi? Déjà vu olarak bilinen bu fenomen, çok uzun bir süre filozofları, nörologları ve yazarları şaşırttı. Pekala, “Ben bunu daha önce yaşamıştım” dedirten Dejavu nedir? Neden olur? Birlikte bakalım…

Dejavu Nedir?

Öncelikle Dejavu nedir? Dejavu Fransızca ‘déjà vu’dan Türkçe’ye geçmiş bir terim. Türkçe’deki manası “Bir yeri daha önce görmüş olma ya da bir olayı daha önce yaşamış olma duygusu” durumudur. Déjà Vu, sözün Fransızca’da “zaten görüldü” manasına gelir. Bu, bir şeyi esasen görmüş olma duygusudur. Bir şeyi yaşamadığınızı bilseniz bile, zati yaşamış olduğunuza dair gizemli bir hissi anlatır. Örneğin bir kenti ilk defa geziyorsunuz;fakat geçtiğiniz yoldan daha önce yürümüşi hissediyorsunuz. Bu fenomen dejavu olarak isimlendiriliyor.

Dejavu araştırılması ve incelenmesi kolay olan bir fenomen olmadı. Zira büyük çoğunlukla tahmin edilemeyen bir vakitte ve altta yatan herhangi bir sağlık sorunu olmayan insanlarda da görebilir. Ve bu his çok süratli ve çabuk bitme eğilimindedir. Bugün uzmanlar dejavunun birkaç farklı sebebi olduğunu söylüyor ve bu mümkün nedenlerin çoğu bir şekilde hafızayla ilgili.

İlk Dejavu Teorileri

1800’lerin sonundan itibaren, Fransızca’da “zaten görüldü” manasına gelen déjà vu’ya neyin neden olabileceğine dair birçok teori ortaya çıkmaya başladı. İnsanlar bunun zihinsel fonksiyon bozukluğundan yahut tahminen bir cins beyin sorunundan kaynaklandığını düşündüler. Ya da tahminen insan hafızasının olağan işleyişinde süreksiz bir durumdu. Lakin husus çok yakın vakte kadar bilim alanına ulaşmadı.

Paranormalden bilimsele geçiş

Bu bin yılın başlarında, Alan Brown isimli bir bilim insanı, araştırmacıların o ana kadar déjà vu hakkında yazdıkları her şeyi gözden geçirmeye karar verdi. Bulabildiği şeylerin çoğu, doğaüstü şeylerle – geçmiş hayatlar ya da psişik yetenekler – ilgili olan paranormal bir tada sahipti. ama vakitte sıradan insanları déja vu tecrübeleri hakkında araştıran araştırmalar da buldu. Brown, tüm bu makalelerden déjà vu fenomeni hakkında birtakım temel bulgular toplayabildi.

Örneğin Brown, insanların kabaca üçte ikisinin hayatlarının bir noktasında déjà vu yaşadığını belirledi. Déjà vu’nun en yaygın tetikleyicisinin bir sahne ya da yer olduğunu ve bir sonraki en yaygın tetikleyicinin bir konuşma olduğunu belirledi. Ayrıyeten, déjà vu ile beyindeki kimi nöbet cinsleri arasında mümkün bir bağa dair tıbbi literatürde ipuçları da buldu.

Brown’ın incelemesi, déjà vu konusunu daha ana akım bilim alanına getirdi, zira hem biliş üzerine çalışan bilim insanlarının okuma eğiliminde olduğu bilimsel bir mecmuada hem de bilim beşerlerine yönelik bir kitapta yer aldı. Çalışmaları, bilim insanlarının déjà vu’yu araştırmak için deneyler yapmaları için bir katalizör görevi gördü.

Psikoloji laboratuvarında déjà vu testi

Colorado Eyalet Üniversitesi’nden Bilişsel Psikoloji Profesörü Anne Cleary, araştırma ekibi ile birlikte, Brown’ın çalışmasından yola çıkarak muhtemel dejavu sistemleri hakkındaki hipotezleri test etmeyi amaçlayan deneyler yapmaya başladı. Mevcut bir sahne ile hafızanızdaki hatırlamadığınız bir sahne arasında uzamsal bir birebirlik olduğunda dejanun olabileceğini öne süren yüzyıla yakın bir hipotezi araştırdılar. Psikologlar buna Gestalt aşinalık hipotezi ismini veriyor.

Örneğin, hasta bir arkadaşınızı ziyarete giderken bir hastane ünitesindeki bakım istasyonunun yanından geçtiğinizi hayal edin. Daha önce bu hastaneye hiç gitmemiş olsanız da, sahip olduğunuz bir hisle bunu daha önce yaşadığınızı zannedersiniz. Bu dejavu tecrübesinin altında yatan neden, mobilyaların ve mekan içindeki makul objelerin yerleşimi de dahil olmak üzere sahne nizamının, geçmişte deneyimlediğiniz farklı bir sahne ile düzene sahip olması olabilir.

Belki de bakım istasyonunun yerleşimi – mobilyalar, tezgahtaki eşyalar, koridorun köşelerine bağlanma hali – bir koridordaki tabelalara ve mobilyalara göre bir dizi karşılama masasının nasıl düzenlendiğiyledır.

Dejavu neden olur?

Bu fikri laboratuvarda araştırmak için Cleary ve ekibi insanları sahnelere yerleştirmek için sanal gerçeklik kullandı. Bu şekilde, insanların kendilerini içinde buldukları ortamları manipüle edebildiler; kimi sahneler aynı mekansal sistemi paylaşırken, kimileri farklıydı. Tahmin edildiğii dejavunun insanlar daha önce izledikleri lakin hatırlamadıkları bir sahneyle benzeyenmekansal öğe tertibini içeren bir sahnede olduklarında meydana gelme mümkünlüğü daha yüksekti.

Bu araştırma, dejavuya katkıda bulunan bir faktörün, yeni bir sahnenin, o anda şuurlu olarak akla gelmeyen bellekteki bir sahneye uzamsal aynıliği olabileceğini iddia ediyor. Lakin bu, dejavunun tek nedeninin uzamsal benzerlik olduğu manasına gelmiyor. Büyük olasılıkla, bir sahneyi ya da durumu tanıdık hissettiren şeye birçok faktör katkıda bulunabilir. ama en azından, bu gizemli fenomende rol oynayan çok önemli etkenlerden birini artık biliyoruz.