Yapay zeka büyüdükçe çöpler de büyüyor: 2030 için çarpıcı tahmin

Yapay zeka yatırımları dünya genelinde yeni veri merkezlerinin kurulmasını hızlandırırken, bu büyümenin başka bir sonucu gündeme geliyor: elektronik atıklar.

Çevre kuruluşu Basel Action Network’ün (BAN) hazırladığı yeni rapora göre, yapay zeka için kurulan veri merkezleri önümüzdeki yıllarda elektronik atık miktarında ciddi bir artışa yol açabilir. Raporda, mevcut büyüme devam ederse dünyanın yıllık zehirli elektronik atık üretiminin gelecek 25 yıl içinde üç katına çıkabileceği öngörülüyor.

Sunucular birkaç yılda bir değiştirilebilir

Sorunun önemli bir bölümünü veri merkezlerinde kullanılan ekipmanlar oluşturuyor. Yapay zeka sistemlerini çalıştırmak için yalnızca güçlü sunucular gerekmiyor. Veri merkezleri aynı zamanda soğutma sistemleri, ağ donanımları, enerji depolama sistemleri, güç dağıtım ekipmanları ve büyük miktarda bakır kablo kullanıyor.

Rapora göre sektör, bu ekipmanların önemli bir bölümünü tamir ve yeniden kullanım için tasarlamayabilir. Teknolojinin hızlı gelişmesi nedeniyle veri merkezleri bazı donanımları iki ila beş yıl içinde tamamen değiştirmek zorunda kalabilir.

BAN, hesaplamalarında 2030’a kadar dünya genelinde yaklaşık 100 gigavatlık yeni bilgi işlem kapasitesinin kurulacağı tahminini temel aldı. Kuruluş, bu kapasiteyi oluşturmak için gereken sunucuların ve diğer altyapı bileşenlerinin ağırlığını da hesaplamaya dahil etti.

Örneğin bir sunucu rafının ağırlığı yaklaşık 1.360 kilograma ulaşabiliyor. Buna ağ anahtarları, yüzlerce kilogram bakır kablo ve diğer sistemler de ekleniyor.

Elektronik atık yılda 13 milyon tona ulaşabilir

Rapor yalnızca veri merkezlerindeki donanımları hesaba katmıyor. Yapay zeka sistemlerinin gereksinimleri nedeniyle bilgisayarların, telefonların ve telekomünikasyon ekipmanlarının daha hızlı yenilenebileceğini de öngörüyor.

Bu geniş hesaplamaya göre yapay zeka kaynaklı donanım değişimleri, 2030 itibarıyla yılda 13 milyon tona kadar elektronik atık oluşturabilir.

Elektronik atıkların çevre açısından yarattığı sorun ise yalnızca miktarla sınırlı değil. Eski elektronik cihazlar kurşun, cıva, kadmiyum ve PFAS olarak bilinen kalıcı kimyasallar gibi maddeler içerebiliyor. Atıkların doğru şekilde işlenmemesi durumunda bu maddeler toprağa ve suya karışabiliyor.

ABD’de binlerce yeni veri merkezi planlanıyor

Raporda ABD’de yapım aşamasında veya planlama sürecinde 4.871 yeni veri merkezi bulunduğu belirtiliyor. Bunların tamamı doğrudan yapay zeka sistemleri için kurulmasa da önemli bir bölümünün yapay zeka altyapısında kullanılması bekleniyor.

Raporda aktarılan başka araştırmalar, veri merkezlerinin ihtiyaç duyduğu elektriğin üretiminden kaynaklanan hava kirliliğinin ABD’de yüz binlerce yeni astım vakasıyla ve yılda 1.300’e kadar erken ölümle bağlantılı olabileceğini tahmin ediyor.

Yapay zeka yatırımlarının ölçeği de büyümeye devam ediyor. McKinsey’in 2025’te yayımladığı bir tahmine göre teknoloji sektörünün planladığı yapay zeka altyapısını kurabilmesi için beş yıl içinde dünya genelinde yaklaşık 7 trilyon dolarlık yatırım gerekebilir.

Bu yatırımlar milyonlarca sunucunun bulunduğu yeni veri merkezlerini beraberinde getirirken, eskiyen donanımların nasıl geri dönüştürüleceği veya yeniden kullanılacağı sorusu da giderek daha önemli hale geliyor.