25 yılın akabinde Matrix, çoğu zaman kinden daha gerçek görünüyor

Wachowski kardeşler olarak bilinen Lana ve Lilly Wachowski tarafından gerçeğe dönüştürülen, bilgisayar tarafından üretilen bir dünyanın içinde olabileceğimiz fikrini yaygınlaştıran, gişe rekorları kıran sinema “The Matrix”in vizyona girmesinden bu yana 25 yıl geçti.

31 Mart 1999’da gösterime giren “The Matrix”, 20. yüzyılın son yılının en çok beklenen sineması olmasa da (bu sinema muhtemelen “Yıldız Savaşları: Kısım 1’di), artık kaçınılmaz diyebileceğimiz bir şekilde o yılın en çok konuşulan sineması ve günümüzde bile hakkında bahsedilen bir sinema oldu.

Filmin heyecanı kısmen çığır açan özel efektlerinden (ağır çekim sahneler gibi) kaynaklanıyordu lakin sinema, yapay zekaya (AI) karşı süregelen tasamız ve sinemanın günümüzde sıklıkla sorulan temel tekno-felsefi sorusu, bir bilgisayar simülasyonunun içinde mi yaşadığımız sorusu nedeniyle yeniliğini korudu.

Artık simülasyon hipotezi olarak isimlendirilen bu fikir, o vakitten beri teknoloji uzmanları, bilim insanları ve filozoflar tarafından ciddiye alınıyor. Bu değişimin ana sebebi bilgisayar grafikleri, sanal ve artırılmış gerçeklik (VR ve AR) ve yapay zekadaki çarpıcı gelişmeler.

Rizwan Virk tarafından kaleme alınan ve CNN’de yayınlanan bir makaleye göre, yalnızca bu yıl Apple, Neuralink ve OpenAI tarafından gerçekleştirilen üç gelişmeyi bile düşündüğümüzde, artık bir bilgisayar simülasyonunun içinde olma ihtimalimiz çok daha mümkün gözüküyor. Teknolojimiz Matrixi tamamen etkileşimli bir simülasyon oluşturmaya ne kadar yaklaşırsa, birisinin zati bu türlü bir dünya inşa etmiş olması ve bizim de aslında onların dünyasının içinde olmamız ihtimali artıyor.

Filmin vizyona girdiği periyotta bir video oyununun içinde olma fikri kesinlikle bilim kurgu alanında yer alıyordu. Bu, Wachowski’lerin kahramanlarından biri olan bilim kurgu yazarı Philip K. Dick tarafından 1977’de “Bilgisayarla programlanmış bir gerçeklikte yaşıyoruz” cümlesiyle ifade edilmişti.

Film vizyona girdiği sırada internet nispi olarak yeni bir şeydi ve yapay zeka hala geliştirme basamağındaydı. Lakin teknolojinin bizi nereye götüreceği konusunda kaygılar esasen başlamıştı. İnternet irtibatı olmayan ferdî bilgisayarların moda olduğu 1980’lerdeki “Terminator”e benzer şekilde, “Matrix” de siber uzay yoluyla daima ilişkiye geçme konusundaki yeni ortaya çıkan dehşetlerden yararlandı.

ChatGPT ve Matrix

ChatGPT ve aynıi gelişmeler sayesinde yapay zekanın artık her gün haberlerde yer aldığı düşünülürse, Matrix artık çoğu zaman kinden daha çok önemli sayılabilir. Sinemanın tahminen de en çok önemli sahnelerinden birinde Morpheus (Laurence Fishburne), Neo’ya (Keanu Reeves) gerçek yılın 2199 civarında olduğunu, 21. yüzyılın başlarında yapay zekanın şuurlu hale geldiğini ve insanlarla yapay zeka arasında bir savaş yaşandığını açıklar ve 1999 yılı üzerine kurulmuş bir simülasyonda olduğunu söyler. Sinemanın en ünlü sahnesi Morpheus’un Matrix’in ne olduğunu öğrenmek isteyen Neo’ya kırmızı hapı alıp “uyanmayı” mı, yoksa mavi hapı alıp 1999 yılındaki simülasyon dünyasına geri dönmeyi mi isteyeceğini sormasıyla başlıyor.

Filmin üzerinden geçen yılların akabinde “kırmızı hap” terimi, günümüzde birisinin güç sahipleri tarafından aldatıldığını fark ederek uyandığı manasına gelecek şekilde benimsendi ve kullanıldı. Yeniden de Neo’nun insanların yapay zeka tarafından köleleştirildiği fütürist bir dünyada uyanmasıyla biten bu olay örgüsü, birçok şahsa bizim de bir simülasyonda yaşayıp yaşamadığımızı düşünme konusunda ilham verdi.

Eğer iyi yapılmış bir VR oyunu oynadıysanız, dijital dünyanın ne kadar gerçekçi görünebileceğini ve hissedilebileceğini biliyor olabilirsiniz. Bu yüzden sahiden muazzam gelişmiş bir simülasyon dünyada olmamız kesinlikle imkansız değil. En azından Virk bu türlü diyor. Simüle edilmiş dünyaların sayısı “gerçek” dünyadan çok daha fazla olduğundan, bir simülasyonda olma olasılığımız, “gerçek” dünyada olma ihtimalimizden çok daha yüksek olacaktır. Elbette buna teorilerin birçoklarında olduğu gibi, bu teorinin de kanıtlanması ya da çürütülmesi neredeyse imkansız denilecek kadar zor.

Elon Musk’ın Neuralink’i

Teknoloji dünyasındaki son gelişmeler simülasyon noktasına çok yakın vakitte gelebileceğimizi gösteriyor. Giderek daha fazla VR aygıtı görüyoruz ve sanal gerçeklik ile arttırılmış gerçeklik teknolojilerini birleştiren “karma gerçeklik” aygıtları da tesirli bir şekilde ortaya çıkmaya başlıyor.

Sizi diğer bir vakitte ve yerde olduğunuza inandırabilecek buna aynı teknolojiler, etkileyici yetenekleri ile fizikî ve dijital objeler arasındaki çizgiyi de bulanıklaştırabilir. Bu teknolojilerin başlıklara ihtiyaç duymadığı ve tahminen de Elon Musk’ın Neuralink’inin geliştirdiği aynıi bir cins çip implantıyla devreye girebileceği bir gelecek artık yalnızca kıssalarda duyulan bir kurgudan çok, mümkün bir gelecek gibi gözükmeye başlıyor.

Bugün “The Matrix”i yeniden izlerseniz büyük olasılıkla etrafınıza bakıp Neo’nun yaptığı gibi “Bunun gerçek olmadığını mı söylüyorsun?” diye sorabilirsiniz. Elbette daha önce dediğimiz benzeri bu iddiayı kanıtlamak ya da çürütmek neredeyse imkansız da olsa, üzerinde düşünmesi farklı bir fikir olacaktır.