Deja vu nedir? Neden Deja vu yaşarız?

İmkansız olmasına karşın, benzeyendurumu daha önce yaşadığınıza dair garip bir his yaşadınız mı? Öteki bir deyişle, bazen daha önce olmuş bir şeyi yeniden yaşıyormuşsunuz gibi hissettiniz mi? Déjà vu olarak bilinen bu fenomen, çok uzun bir süre filozofları, nörologları ve yazarları şaşırttı.

1800’lerin sonundan itibaren, Fransızca’da “zaten görüldü” manasına gelen déjà vu’ya neyin neden olabileceğine dair birçok teori ortaya çıkmaya başladı. İnsanlar bunun zihinsel fonksiyon bozukluğundan yahut tahminen bir tıp beyin sorunundan kaynaklandığını düşündüler. Ya da tahminen insan hafızasının olağan işleyişinde süreksiz bir durumdu. Lakin mevzu çok yakın vakte kadar bilim alanına ulaşmadı.

Paranormalden bilimsele geçiş

Bu bin yılın başlarında, Alan Brown isimli bir bilim insanı, araştırmacıların o ana kadar déjà vu hakkında yazdıkları her şeyi gözden geçirmeye karar verdi. Bulabildiği şeylerin çoğu, doğaüstü şeylerle – geçmiş ömürler ya da psişik yetenekler – ilgili olan paranormal bir tada sahipti. ama benzeyenzamanda sıradan insanları déja vu tecrübeleri hakkında araştıran araştırmalar da buldu. Brown, tüm bu makalelerden déjà vu fenomeni hakkında kimi temel bulgular toplayabildi.

Örneğin Brown, insanların kabaca üçte ikisinin hayatlarının bir noktasında déjà vu yaşadığını belirledi. Déjà vu’nun en yaygın tetikleyicisinin bir sahne ya da yer olduğunu ve bir sonraki en yaygın tetikleyicinin bir konuşma olduğunu belirledi. Ayrıyeten, déjà vu ile beyindeki birtakım nöbet tipleri arasında muhtemel bir münasebete dair tıbbi literatürde ipuçları da buldu.

Brown’ın incelemesi, déjà vu konusunu daha ana akım bilim alanına getirdi, zira hem biliş üzerine çalışan bilim insanlarının okuma eğiliminde olduğu bilimsel bir mecmuada hem de bilim beşerlerine yönelik bir kitapta yer aldı. Çalışmaları, bilim insanlarının déjà vu’yu araştırmak için deneyler yapmaları için bir katalizör görevi gördü.

Psikoloji laboratuvarında déjà vu testi

Colorado Eyalet Üniversitesi’nden Bilişsel Psikoloji Profesörü Anne Cleary, araştırma ekibi ile birlikte, Brown’ın çalışmasından yola çıkarak muhtemel déjà vu düzenekleri hakkındaki hipotezleri test etmeyi amaçlayan deneyler yapmaya başladı. Mevcut bir sahne ile hafızanızdaki hatırlamadığınız bir sahne arasında uzamsal birlik olduğunda déjà vu’nun olabileceğini öne süren yüzyıla yakın bir hipotezi araştırdılar. Psikologlar buna Gestalt aşinalık hipotezi ismini veriyor.

Örneğin, hasta bir arkadaşınızı ziyarete giderken bir hastane ünitesindeki bakım istasyonunun yanından geçtiğinizi hayal edin. Daha önce bu hastaneye hiç gitmemiş olsanız da, sahip olduğunuz bir hisle bunu daha önce yaşadığınızı zannedersiniz. Bu déjà vu tecrübesinin altında yatan neden, mobilyaların ve mekan içindeki muhakkak objelerin yerleşimi de dahil olmak üzere sahne tertibinin, geçmişte deneyimlediğiniz farklı bir sahne ile aynı düzene sahip olması olabilir.

Belki de bakım istasyonunun yerleşimi – mobilyalar, tezgahtaki eşyalar, koridorun köşelerine bağlanma formu – bir koridordaki tabelalara ve mobilyalara göre bir dizi karşılama masasının nasıl düzenlendiğiyle benzeridir.

Bu fikri laboratuvarda araştırmak için Cleary ve ekibi insanları sahnelere yerleştirmek için sanal gerçeklik kullandı. Bu şekilde, insanların kendilerini içinde buldukları ortamları manipüle edebildiler; kimi sahnelermekansal nizamı paylaşırken, kimileri farklıydı. Tahmin edildiği, déjà vu’nun, insanlar daha önce izledikleri lakin hatırlamadıkları bir sahneyle mekansal öğe nizamını içeren bir sahnede olduklarında meydana gelme mümkünlüğü daha yüksekti.

Bu araştırma, déjà vu’ya katkıda bulunan bir faktörün, yeni bir sahnenin, o anda şuurlu olarak akla gelmeyen bellekteki bir sahneye uzamsal aynıliği olabileceğini iddia ediyor. Fakat bu, déjà vu’nun tek nedeninin uzamsal benzerlik olduğu manasına gelmiyor. Büyük olasılıkla, bir sahneyi ya da durumu tanıdık hissettiren şeye birçok faktör katkıda bulunabilir.fakat en azından, bu gizemli fenomende rol oynayan çok önemli etkenlerden birini artık biliyoruz.