Hashtagler İnternet ve İnsanlık Tarihini Nasıl Değiştirdi?

Bugün herhangi bir sosyal medya platformuna girdiğinizde karşınıza #IranProtests ve #MahsaAmini hastagleri çıkacaktır. İran’da 22 yaşında genç bir bayan olan Masha Amini ‘kıyafet kurallarına uygun olmayan bir şekilde’ sokakta saçı göründüğü için ‘ahlak polisleri’ tarafından gözaltına alındı ve şiddete uğradı.

Masha Amini’nin günlerce komada kalıp akabinde hayatını kaybetmesiyle gündem olan bu hashtagler, bir anda internette her yerde aynı ismi ve kıssasını duymamızı sağladı. Üstelik bizim bu ismi ve kıssayı duymamızın yanında, hashtagler İran’da binlerce insanıpaydada buluşturarak bir toplumsal hareket başlattı, dünyanın farklı yerlerinde mevzuyu gündeme getirmek için bu hashtaglerden yararlanıldı.

Peki bu nasıl gerçekleşti? Nasıl oldu da hashtag bir sözün başına geldiğinde onu dünyanın en büyük gündemi haline getirmeyi başardı? 

Hashtagi hashtag yapan, büyük bir yangındı

Muhtemelen pek çoğumuzun sosyal medyayı kullanmaya başladığı andan itibaren hayatında hashtagler var. İnternet dünyasında ortaya çıkan sayısız sembolden biri olan ve yaygın bir şekilde kullanılan hashtag, yıllar içerisinde hem insanlık hem de internet tarihini değiştirerek diğer tüm sembollerden sıyrılmayı başardı.

Bu sembolün bir iletişim ve haberleşme kültürünün temsili olması, 2007’de yaşanan birkaç olayla gerçekleşti. Google ve Uber gibi şirketlerde görev alan, internet kültürünün ve bölümünün içinden bir isim olan Chris Messina, 2007 yılının Ağustos ayında bir blog yayınlayarak Twitter’da ilgili bahislere kolay ulaşmak için hashtag kullanmayı öneriyor. Sebebini ise Twitter’da alakasız mevzuların çok sık karşılarına çıkmasının arkadaş ortamında (yazılım ve bilgisayar mühendislerinden, geliştiricilerden oluşan) çokça konuşulması olduğunu söylüyor.

Messina’nın bu sorunu çözmek için şimdilerde hashtag dediğimiz # sembolünü seçmesinin sebebi ise IRC (Internet Relay Chat) isimli anlık iletileşme sistemi. 1988 yılında geliştirilen ve uzun yıllar internet üzerinden ‘chat’ için kullanılan bu sistemde mevzu başlıklarını ayırmak için ‘#’ kullanılıyor. Yazılım lisanında tanınan olan bu simgenin işleri oldukça kolaylaştırdığını fark eden Messina, benzer bir kullanımın Twitter’da da olması gerektiğini düşünüyor ve blog yazısını yayınlıyor.

Messina bu fikri blog yazısında paylaşmasından sonra bir de Twitter’ın kurucularından biri olan Biz Stone’a sunuyor. Stone ise o konuşmada bu kullanımı sisteme dahil edilecek bir özellik olarak düşünmediğini ve Messina’ya ‘ne duruyorsunuz, kullanın madem’ dediğini anlatıyor…

Ardından Messina ve arkadaşları, farklı bahislerde konuşmak için Twitter’da hashtag kullanmaya başlıyorlar. Hashtag ismi ise, yazılım dünyasında # işaretinin hash olarak isimlendirilmesinden geliyor. Böylelikle hashtag ifadesi oluşmuş oluyor.

Birkaç ay boyunca kullanılarak yavaş yavaş Twitter’da yayılmaya başlayan hashtaglerin ilk defa yaygın bir olay için kullanılması ise Ekim 2007’de gerçekleşiyor. San Diego’da yaşanan ve 300 binden fazla insanın tahliye edilmesiyle sonuçlanan büyük bir yangında, Twitter’da kullanıcılar #SanDiegoFire hashtaginde haberleşmeye başlıyor. Böylelikle hashtagler ilk defa toplumsal bir olayda haberleşme ve bilgi paylaşımı için kullanılıyor.

İki yıl boyunca giderek genişleyen kitlelerce kullanılan hashtagler, 2009 yılında resmen Twitter’ın sistemine dahil ediliyor. Twitter ekibi, hashtagler için özel bir arama aracı geliştirerek kullanımı kolaylaştırıyor ve akabinde da zaman içerisinde hashtagler, Twitter’da gündem belirleme aracı haline geliyor.

2010, hashtaglerin toplumsal hareketlerde ne kadar tesirli olabileceğini tüm dünyanın gördüğü yıldı

Tüm bu gelişmelerin akabinde ilk olarak 2010 yılında bir yanda ‘Arap Baharı’ olarak anılan ve fitili sosyal medyada ateşlenen toplumsal hareketlerin başlaması, bir yandan da Avrupa’da yaşanan ekonomik buhran sonrası ‘kemer sıkma siyaseti karşıtı’ ayaklanmaların sosyal medyada güçlenmesi, hashtaglerin toplumsal olaylarda ne kadar tesirli olabileceğini gösterdi. 

Arap Baharı da Avrupa’daki kemer sıkma siyaseti zıddı hareket de takip eden birkaç yıl boyunca devam etti ve her iki harekette de en çok önemli rol sosyal medyanındı. Zira toplum sosyal medyayı sansürsüz ve hızlı bir iletişim ve haberleşme aracı olarak sahiplenmişti. Devam eden yıllarda ülkemizde meydana gelen ‘Gezi Olayları’nda da Twitter ve hashtagler gündemin en çok önemli oyuncusu ve en büyük tartışma hususu pozisyonundaydı.

Tüm bu hareketler yıllar içerisinde tüm dünyayı etkileyen olaylardan daha dar kapsamlı toplumsal olaylara kadar, hashtaglerin bir ‘adalet arama yahut ses duyurma aracı’ olarak kullanılmasının önünü açtı. 

Yıllar içinde pek birçoklarını hâlâ hatırlayacağınız sayısız hashtag, dünya gündemini ele geçirip büyük tesir yarattı. 

#BlackLivesMatter

2012 yılında Amerika’da Trayvon Martin isimli 17 yaşındaki siyahi genç, silahsız olmasına karşın bir sokakta ortada hiçbir neden yokken vurularak öldürüldü. Onu öldüren kişi olan George Zimmerman ise birkaç saat sorgulandıktan sonra serbest bırakıldı. Bu olay sosyal medyanın en büyük aktivizm hashtaglerinden biri olan #BlackLivesMatter’ın ortaya çıkmasıyla sonuçlandı. Hashtag tüm dünyada yayıldı ve günümüzde siyahilerin hayat haklarının savunulmasında simge haline gelmiş durumda. aynı hashtag, 2020 yılında yeniden bir siyahi Amerikalı olan George Floyd’un bir polis memurunca canice öldürülmesi sonrası yükselişe geçti ve tüm dünyada büyük bir harekete dönüştü. Amerika’da ve Avrupa’da pek çok ülkede, #BlackLivesMatter protestoları düzenlendi. Mevzunun hashtaglerle gündemde tutulması ve düzenlenen protestolar, katil polisin cezalandırılması sürecinde tesirli oldu.

#ALSIceBucketChallenge

Hashtagler yalnızca toplumun tepkiyle karşıladığı yahut ses çıkarmak istediği olaylar için kullanılmıyor. Bunun en büyük ve ilk örneklerinden biri iseherkesin hatırlayacağı #ALSIceBucketChallenge. Bu hashtag ile sosyal medyada kullanıcılar başlarından aşağı buzlu kovalarla su boşaltmışlardı. Hashtagin ve akımın nedeni ise ALS hastalığı için farkındalık yaratmak ve bağış toplamaktı. Bu kampanya o kadar başarılı oldu ki The ALS Association hashtag kampanyasının etkin olduğu periyotta 700 binden fazla bağışçı kazandı ve yaklaşık bir ayda 48 milyon dolardan fazla bağış topladı.

#HeForShe, #MeToo, #İstanbulSözleşmesiYaşatır

Hashtaglerin toplumsal farkındalık ve kitlesel bir hareket olarak en sık karşımıza çıktığı hususlardan biri de kadın hakları. Hem ülkemizde hem dünyada bu hususta pek çok hareket başlatıldı ve her biri epeyce tesirli oldu. 

Kadınların eşitlik uğraşına erkekleri de davet eden bir hareket olan ve Emma Watson’ın başlattığı #HeForShe hareketi uzun süre konuşularak güçlü bir farkındalık yarattı. Bayanların iş dünyasında uğradığı taciz ve şiddete dikkat çekerek bu mevzuda ihtilal niteliğinde bir hareket başlatan #MeToo, bilhassa Hollywood dev kesimlerde bayan sorunlarına dikkat çekerek büyük tartışmalar yarattı.

Ülkemizde ise İstanbul Mukavelesi’nin feshedilmesi sonrası başlatılan siyah beyaz fotoğraf paylaşma ve #İstanbulSözleşmesiYaşatır hashtagi konunun gündemde kalmasına tesir etti ve devam eden dava süreçlerinde de tesirli oldu.

#PrayforJapan, #YouAintNoMuslim, #StopFundingHate

Hashtagler benzeyenzamanda dünya genelinde ‘farklı’ addedilen, ayrıştırılan ve hudutlarla birbirinden uzaklaştırılan toplumların birbirine yakınlaşmasını sağladı. Japonya’da meydana gelen büyük sarsıntı ve tsunami felaketi sonrası tüm dünya #PrayforJapan hashtagiyle Japonya’ya takviyelerini gösterdi. 

Özellikle Avrupa’da ve Amerika’da artışa geçen İslamofobi’nin kaynağı olarak gösterilen ‘terör saldırılarının’ tüm müslümanlarla ilişkilendirilmesinin önüne geçmek ve İslamofobi’nin kötü yanını dünyaya göstermek için kullanılan #YouAintNoMuslim benzeri hashtagler, bu bahiste epeyce büyük tesir yarattı. İslamiyet’in terörle ve şiddetle ilişkilendirilerek Müslüman toplumlara ön yargı ile yaklaşılmasının önüne geçilmesi sağlandı. Günümüzde buna hashtaglerin tesiriyle bu bahisteki algı büyük oranda değişti. Müslüman görünürlüğü arttı.

Tüm dünyayı ilgilendiren büyük bir sorun olan ve nefret hatasına dönüşen aksiyonlarla sonuçlanan göçmen tersi telaffuzlara yönelik başlatılan #StopFundingHate hareketi, göçmenlere yönelik önyargının ve nefretin karşısında durarak bu hususta Avrupalı büyük yayın organlarının yayın siyasetlerinin bile değişmesine ön ayak oldu.

#HayvanHaklarıYasasıHemen

Ülkemizde hayvan hakları konusunda farkındalık yaratmak için sosyal medya epey aktif şekilde kullanıldı. Hayvan haklarının korunması için talep edilen yasanın #HayvanHaklarıYasasıHemen hashtagi ile gündeme taşınması ve uzunca süre gündemde tutulması bu mevzuda görünürlük yarattı ve akabinde atılan çok önemli adımlarla bu mevzuda en son hedefe olmasa da çok önemli amaçlara ulaşılmış oldu.

Hashtaglerin hiç mi kötü yanı yok?

Bu soru aslında bilhassa toplumsal hareketler yaratan hashtaglere karşı çıkan ve bunları ‘düzenlenmiş oyunlar’ olarak yansıtmaya çalışanların sorduğu bir soru. fakat hepimizin sorması gerekiyor.

Hashtag aktivizmi olarak literatüre geçen bir ismi bile olan bu durumun tabii ki negatif tarafları de var. Hem sosyolojik hem ruhsal açıdan tesirleri noktasında hala daha tartışmaların devam ettiği bu bahse değinirken, negatif tesirlerinden de bahsetmek gerekir.

İlk sırada gelen durum hashtag aktivizminin her zamankişileri ‘paylaştım, bitti’ çeşidinden bir eylemsizliğe iterek pek çok mevzuyu süratlice yanıp sönen bir gündem haline getirmesi. Sosyal medyanın kanıtlanmış gücü hepimizin psikolojisinde o denli iyi yer edindi ki, her zamanbir haksızlık yahut fikirlerimize aykırı bir durum yaşandığında bu bahiste paylaşım yapmak vicdanımızı rahatlatmaya ve üzerimize düşeni yaptığımıza inanmaya yetiyor. Bu da beraberinde çok konuşulmuş ama çözülememiş toplumsal problemler getiriyor.

İkinci ve en çok önemli noktalardan biri de, süratlice haber yayma gücü olan hashtaglerin uydurma bilgilerin yayılmasındaki tesiri. İnternet kullanıcılarının büyük çoğunluğu gördüğü bir bilginin doğruluğunu teyit etmeye gerek görmeden paylaşma güdüsüne sahip. Bu da geçersiz bir gündemin yahut haberin tek bir hashtagle anında yayılabilmesi manasına geliyor. Günümüzde bu bahiste bilinçlendirme çalışmaları devam etse de yeniden de durumun büyük bir sorun olduğu gerçeği değişmiyor.

Son olarak her iki hususa de bağlı olarak, ‘troll ordusu’ diye sık sık andığımız; her zamangerçek bir kişi ile teması bile olmayan bot hesapların yarattığı sahte gündemler ve hedef gösteren hashtagler, ne yazık ki bu bahiste atılan pek çok adıma karşın çözülememiş bir sorun. 

Her şeye karşın hashtagler, sesini duyurmak isteyenler için hâlâ büyük bir güç.

Tıpkı günlerdir sosyal medyada konuşulan ve konuşulmaya devam edecek olan #IranProtests ve #MahsaAmini hastaglerinde olduğu gibi. Genç bir bayanın ismi ve acı dolu kıssası bu sayede duyuluyor. Yaşanan zulüm görünür oluyor. 

İran’da ‘yaşam hakları’ için mücadele eden tüm bayanların ve erkeklerin dünyanın geri kalanından gördüğü destek, bizezamanda doğru an geldiğinde diğer tüm hudutları ortadan kaldırıp nasıl birlikte ses çıkarabileceğimizi gösteriyor.