Kelebekler Tırtıl Günlerini Hatırlıyorlar mı?

Metamorfoz, tabiattaki en şaşırtan süreçlerden biridir. Bir hayvanın bir biçimden başkasına dönüşmesi olarak tanımlayabileceğimiz bu olay, çoklukla canlıların görünüm ve davranışında büyük bir değişime yol açar. Metamorfozun en iyi bilinen örneklerinden kimileri, dört gelişim etabından geçen kelebekler ve güvelerdir: yumurta, larva (tırtıl), pupa (krizalis) ve yetişkin (kelebek).

Pupa aşamasında, tırtılın bedeni; yetişkin kelebeği ya da güveyi üretmek için tamamen yeniden düzenlenir. Dokular ve organlar parçalanır ve yeniden inşa edilir, kimi modüller atılır ya da geri dönüştürülür. İşte bu da başlıktaki soruyu akla getiriyor.

Önce şunu bi’ öğrenmemiz lazım: Kelebeklerde ve güvelerde hafıza nasıl çalışır?

Bellek, geçmiş tecrübelere dayalı bilgileri depolama ve geri çağırma yeteneğidir. Kısa periyodik bellek (saniyeler ila dakikalar arasında süren) ve uzun vadeli bellek (günler ila yıllar süren)i farklı çeşitlere ayrılabilen bu olgu, nasıl elde edildiğine göre de sınıflandırılabilir: Örneğin bildirimsel bellek (olguların ve olayların şuurlu olarak hatırlanmasını içerir) ve bildirimsel olmayan bellek (becerilerin ve alışkanlıkların bilinçsizce öğrenilmesini içerir).

Kelebekler ve güveler, insanlara kıyasla nispeten basit bir hudut sistemine sahip olsalar da bir miktar hafıza ve öğrenme kapasiteleri vardır. Hudut kordonları ile birbirine bağlanan gangliyon ismi verilen birkaç nöron kümesinden oluşan bir beyinleri vardır.

Beynin hafıza ve öğrenme için en çok önemli kısmı, duyusal sürece, ilişkisel öğrenme ve karar verme ile ilgili olan mantar gövdesidir. Mantar gövdesi hem tırtıllarda hem de kelebeklerde bulunur ancak metamorfoz sırasında çok önemli değişikliklere uğrar.

Metamorfoz sonrası kelebeklerin hafızasını koruyup korumadıkları test edilmeliydi.

Bilim insanları uzun vakittir kelebeklerin ve güvelerin tırtıl olarak öğrendiklerini hatırlayıp hatırlamadıklarını merak ediyorlardımetamorfoz sırasında meydana gelen şiddetli değişiklikler nedeniyle bu hipotezi test etmek zordu. 2008’de ABD’deki Georgetown Üniversitesinden bir araştırma ekibi bu soruyu yanıtlamak için dahiyane bir deney tasarladı.

Tırtılları, makul bir kokuyu (etil asetat) hafif bir elektrik şokuyla ilişkilendirmek üzere eğittiler, bu da onların bu kokudan kaçınmasını sağladı. Daha sonra tırtılların yetişkin güvelere dönüşmesini beklediler ve benzeyenkokudan kaçınmayı hâlâ hatırlayıp hatırlamadıklarını test ettiler.

Sonuçlar şaşırtıcıydı: Evet, kelebekler tırtıl vakitlerini hatırlıyorlar ama düşündüğünüz değil.

Erişkin güvelerin çoğu, yetişkinliklerinde etil asetatla hiç karşılaşmamış olsalar bile, hâlâ etil asetata karşı güçlü bir tiksinti gösteriyordu. Bu, tam bir metamorfoz geçirmelerine karşın, tırtıl günlerinden bir cins hafızayı koruduklarını gösteriyordu.

Araştırmacılar, buna aynı bir hafızanın bildirimsel olmadığını, yani şuurlu hatırlamayı değil, geçmiş tecrübeye dayalı otomatik bir yansıyı içerdiğini öne sürdüler. Ayrıyeten bu hafızanın, metamorfoz sırasında korunan mantar gövdesinde saklandığını öne sürdüler.

Georgetown Üniversitesi tarafından yapılan bu çalışma, kelebeklerin ve güvelerin tırtıl olarak öğrendiklerini hatırlayabildiklerini gösteren ilk çalışma oldu, fakat sonuncusu olmadı. O vakitten beri, diğer araştırmacılar bu bulguyu farklı formüller ve cinsler kullanarak doğruladı ve genişletti.

Örneğin, 2014’te yapılan bir araştırma, hükümdar kelebeklerinin göç yönelimlerini metamorfoz boyunca koruyabildiklerini gösterdi; bu, her yıl Kuzey Amerika’dan Meksika’ya binlerce kilometre yol almalarına yardımcı oluyor.

Bu çalışmalar, metamorfozun hudut sisteminin tamamen sıfırlanması olmadığını, daha çok kimi anıların tutulmasına, kimilerinin silinmesine ya da değiştirilmesine izin veren karmaşık bir süreç olduğunu ortaya koydu.

Sonucunda yapılan araştırmalara göre kesin olarak söyleyebiliriz ki evet, kelebekler tırtıl vakitlerini hatırlıyor olsalar da bu şuurlu bir hafıza değil, evrimle aktarılan bir refleks hafızası.