Ozon Katmanı Neden Antarktika’nın Üzerinde Deliniyor?

Güneş her ne kadar bize hayatı sunsa da bunu tek başına yapmıyor. Sıcaklığı ve gücüyle herkesin çok sevdiği Güneş, aslında Dünya tarafından dizginlendiğinde bize hayatı sunabilir. Şayet Dünya’mız ve atmosferi Güneş’in ışınlarına karşı bir muhafaza sağlayamasaydı önemli badireler bizi bekliyor olurdu.(Ya da olmazdı zira biz de olmazdık.) Pekala Dünya bunu nasıl yapıyor hiç düşündünüz mü? Dünya’mızın atmosferindeki stratosfer katmanının bir kısmı olan ozon katmanı, bizler dahil neredeyse Dünya üzerindeki tüm hayatı Güneş’in tehlikeli ultraviyole ışınlarına karşı koruyor. 

Kafamızın üstünde ozon katmanının olması rahatlatıcı olsa da aslında her yıl ozon katmanının üzerinde bir delik açılıyor. İnsan kaynaklı oluşan ve 1987 yılında Montreal Protokolü sayesinde tedbir alınmaya başlanan ozon katmanındaki delik, yılın belli bir döneminde milyonlarca kilometrekarelik boyutlarda deliniyor. Yaklaşık 30 Türkiye boyutunda olan bu delik her sene Antarktika üzerinde oluşuyor. Bu bilgileri öğrendiğimize göre kendimize şu soruyu sorabiliriz: “Ozon deliği neden Kuzey Kutbu yahut Avrupa’da değil de Antarktika’nın üzerinde oluşuyor?” Bugün sizlere tam olarak bu sorunun karşılığını vereceğiz.

Asıl sorumuza geçmeden önce: Ozon katmanı neden deliniyor?

Ozon katmanındaki delik aslında doğal süreçler nedeniyle de oluşabilir ancak deliğin bu derece büyük olmasının asıl sorumlusu biz insanlarız. İnsanlar tarafından kullanılan klor ve brom unsurları ozon molekülleri ile yansımaya girerek aslında bizi koruyan molekülleri ayrıştırıyorlar. Bu da ozon katmanında bir incelme, dolayısıyla da bir delik oluşturuyor.

İnsan nüfusunun yoğunlukta olduğu Kuzey Yarım Küre’den yayılan bu elementler, son derece kararlı yapıya sahipler. Gaz formunda olmalarının yanında uzun ve farklı kurallarda dahi yapılarını koruyabildikleri için rahatlıkla stratosfer katmanına ulaşabiliyorlar. Buradan da uzun aralara ulaşabiliyorlar. Elbette bu seyahatleri sırasında klor ve brom gibi elementlerin Antarktika‘ya ulaştığını görüyoruz.

Ozon katmanı neden Avrupa’da ya da herhangi bir yerde değil de Antarktika’nın üzerinde deliniyor?

Ozon katmanının Antarktika üzerinde delik oluşturmasının nedeni, kutup bölgelerindeki stratosferik bulutların kimyasal yansımalar için uygun bir ortam sağlamasından kaynaklanıyor. Ozon molekülleriyle yansımaya girmeye başlayan klor, brom gibi elementler, stratosferik bulutların içerisinde katı ve sıvı tanecikler oluşmasına neden oluyor. Elbette bu durum da tek başına bir karşılık değil. Zira Antarktika’daki şartların bir benzeri de Kuzey Kutbu’nda var lakin burada o denli bir şey yaşanmıyor. Buradaki sebep ise stratosferik bulutların olaşabilmesi için gerekli sıcaklık derecesine ulaşılamaması.

Stratosferik bulutların oluşması için hava sıcaklığının -78 santigrat derecenin altına düşmesi gerekiyor. Antarktika’da günlük sıcaklıklar -90 santigrat dereceye kadar düşebiliyor. Bu da bulutların oluşması için kâfi bir sıcaklık. Kuzey Kutbu’nda ise bu düşüş genelde -80 santigrat derecelerde kalıyor. Bu düşüşü daima tutamayan Kuzey Kutbu’nda her zamanstratosferik bulutların oluşması için gerekli olan -78 santigrat derecelik sıcaklıklar görülemiyor. Bu sayede ozon katmanı delikleri kuzey kutbu bölgesinde çok küçük oranlarda oluyor. Antarktika ise bilhassa kış ve ilkbahar devirlerinde rahatlıkla -78 santigrat derecenin altına inebiliyor.

Ozon katmanının delinmesine karşı nasıl bir tedbir alıyoruz?

Ozon moleküllerine zarar veren klor ve brom gibi elementler, insanlar tarafından kullanılan kimi kimyasal bileşiklerde kullanılabiliyor. Özellikle 1987 yılına kadar deodorant, buzdolabıi eserlerde ağır bir şekilde kullanılan ozon katili elementler, 1987’de yürürlüğe giren uluslararası anlaşma ile bir miktar dizginlendi. Klor ve brom aynıi elementlerin kullanımının azaltılması için anlaşan 197 ülke, benzer vakitte dünya üzerindeki en başarılı çevre müdafaa mutabakatlarından birini yapmış oldular. 

Montreal Protokolü yeterince ülkelerin ozon katmanına zarar veren 96 kimyasalı kademeli olarak kaldırması için bir zaman çizelgesi bulunuyor. Buna göre gelişmiş ülkeler 2036 yılına kadar bu kimyasalların kullanımını yüzde 86 oranında düşürecekken gelişmekte olan ülkeler ise 2045 yılına kadar ozon deliğine yol açan kimyasalları yüzde 80 oranında azaltacak. Hala devam etmekte olan bu azaltma kararlı bir şekilde devam ediyor. 1970’li yıllarda denetimden çıkması öngörülen ozon deliğinin günümüzde denetim altında tutulduğunu söyleyebiliriz. Yapılan araştırmalara göre 1980 yılındaki düzeylere ulaşılabilmesi için 2060 yılına kadar kararlı bir ilerleme gerekiyor.

Bugün sizlere ozon katmanındaki deliğin neden Antarktika üzerinde olduğunu açıkladık. Bu usul içeriklerimizin devamının gelmesini istiyorsanız bizlere yorumlar kısmında yazabilirsiniz.

Kaynaklar: NASA, AUSTRALIAN ANTARCTIC PROGRAM, CSI, Earth, TÜBİTAK