Pratfall Tesiri Nedir?

Bir yanılgı yaptığınızı, kendinize kızdığınızı ve bu kusurdan dolayı maharetsiz biriymişsiniz aynıi hissettiğinizi hayal edin. Böylesi bir durumun güzele yoracak bir yanı olmadığını düşünmek çok doğaldır, çoğumuz bu türlü düşünürüz; lakin sosyal psikoloji, görünüşe bakılırsa, bizimle fikirde değil.

Sosyal psikoloji, bireye kendisini kötü hissettiren yanılgıların aslında sanılanın bilakis tam aksisi bir tesir yaratabilecek güçte olduğunu öne sürüyor ve bu tesire Pratfall Tesiri ismini veriyor. Pratfall Tesiri nasıl bir şey ki kişinin yanlışlarını, hassas noktalarını bir avantaja dönüştürebiliyor? Sorunun karşılığı ve daha fazlası yazımızda!

Pratfall Tesiri nedir?

Pratfall Tesiri, sosyal psikolog Elliot Aronson tarafından 1966’da geliştirilen bir teori. Bu teoriye göre, toplum tarafından ”üstün” algılanan birinin kusurları, sakarlıkları, hassas noktaları; sanılanın bilakis şahsa negatif değil pozitif geri dönüyor. Toplumun yücelttiği bu kimseler; üstün, ulu bir kimseden beklenmeyecek kusur ya da bir harekette bulunduğunda toplumun gözünde tüm sıfatlarından arınarak ”insanlaşıyor” ve böylece ”bizden biri” algısıyla daha da sempatikleşiyor, seviliyor, ilgi görüyor.

Aronson’ın Pratfall deneyi

Teorisini test etmek isteyen Elliot Aronson, 48 üniversite öğrencisinden oluşan bir deney hazırlıyor. Katılımcı öğrenciler dört gruba ayrılıyor. Her bir gruba bilgi yarışına katılmış ve soru cevaplamakta olan yarışmacıların ses kayıtları dinletiliyor. Burada kilit nokta, her bir kümenin farklı yarışmacıların ses kaydını dinliyor olması! Birinci gruba bilgili, ikinci gruba sıradan, üçüncü gruba bilgili fakat sakar ve son gruba da sakar bir yarışmacının ses kaydı dinletiliyor. Yarışmacılardan bilgili olanların kendilerine yöneltilen soruların %92’sini, bilgili sayılamayacak sıradanlıkta olanların ise yalnızca %30’unu doğru yanıtladığı görülüyor.

Deneyin Pratfall Etkisi’ni en iyi şekilde test etmesi için Aronson, iştirakçilere ek bilgiler de veriyor. Bilgili yarışmacıların ne kadar eğitimli, başarılı ve yetenekli olduğunu anlatan Aronson; sıradan yarışmacıların tam aykırısı özelliklere sahip olduğunu belirtiyor. Son olarak birinci ve dördüncü yarışmacının müsabaka sırasında ”Eyvah! Yeni aldığım elbisenin üzerine kahve döktüm!”i tabirler kullandığını da ekleyen Aronson, tüm bu ayrıntılar ışığında kümelerden dinledikleri ses kayıtlarına yönelik izlenimlerini öğrenmek istiyor. Deneyden çıkan sonuç, Pratfall Etkisi’ni destekliyor: Bilgili ve sakar yarışmacı, üzerine kahve dökmesiyle iştirakçilere sempatik gelirken; yanılgıyı yapan sıradan yarışmacıya duyulan ilgi ve sempatinin azaldığı görülüyor.

Günlük hayatta Pratfall Tesiri

Bilhassa ünlüler ve politikler üzerinden Pratfall Etkisi’ni gözlemlemek epey kolay denebilir. Ünlü yahut siyasette faal rol alan biri olmak, toplum tarafından üstün olmak gibi algılandığından; bu türlü algılanan insanların yaptığı, üstünlüklerine aykırı düşen hareketler Pratfall Tesiri ile onları daha sevilesi ve alımlı bulunası kılıyor.

Pratfall Etkisi’ne iyi bir örnek olabilecek isimlerden biri de merhum Mehmet Ali Birand. Ünlü, başarılı ve toplumun hürmetini kazanmış olan Birand’ın ana haber sunarken yaptığı gafları sanıyoruz hatırlamayan yoktur. Bu gafları düşündüğünüzde ya da bir yerde görüp izlediğinizde sert bir şekilde eleştiriyor musunuz, yoksa gülüp geçiyor musunuz? Toplumun büyük bir çoğunluğunun bu gaflara gülüp geçtiği aşikar. O denli ki Birand’ı gafları olmadan hayal bile edemiyor, bu gafları onun eğlenceli bir kesimi olarak görüp onu anarken kesinlikle bahsini geçiriyoruz. İşte bu, tam bir Pratfall Tesiri diyebiliriz: Televizyonlarda görmeye alışık olduğumuz büyük bir ismin de lisanı sürçebiliyor, o isim de gaf yapabiliyor. Bu onu eleştirmemize yahut daha az sempatik bulmamıza değil, tersine, daha eğlenceli ve sempatik bulmamıza yol açıyor.

Pratfall Tesiri denildiğinde sizin aklınıza ilk hangi isim geliyor, neden? Yorumlarda karşılığınızı bekliyoruz.