Şempanzelerin Aralarında Bâtın Bir Lisan Kullandıkları Keşfedi

Her ne kadar aksini çok sık görsek de konuşarak iletişim kurma becerilerimizin, bizi diğer canlılardan ayıran en çok önemli şey olduğunu düşünürüz. Hatta bu satırları okurken gördüğünüz biçimlere birer mana ve ses yükleyerek verilen bilgiyi anlamanız, yani “yazı” da tarih boyunca, bu maharetin bir sonucu olarak gelişti.

Diğer taraftan genetik olarak beşere en yakın canlı tipi şempanzeler de tıpkı diğer canlılar kendi aralarında iletişim kurmak için birtakım yollar geliştirmiş durumda. Elbette aramızdaki genetik yakınlık, bu iletişim yollarının ürkütücü ve benzeyenzamanda hayret verici bir biçimde benzeşmesine yol açıyor. Afrika’da yağmur ormanlarıyla bilinen ülke Fildişi Sahili’nde bulunan Tai Milli Parkı’nda yapılan bir araştırma, şempanzelerin kullandıkları sesli ve sözel lisanı gün yüzüne çıkardı.

Şempanzeler cümle kuruyorlar! Pekala ama nasıl?

Milli parkta yaşayan 46 farklı şempanzenin yer aldığı bir kümeden alınan, toplam 900 saat uzunluğunda 5000 bin farklı ses kaydı tahlil edildi. Şempanzelerin tek sesli davetleri diziler halinde nasıl kullandıkları, bu seslerin diziler içinde nasıl sıralandığı, birbirinden bağımsız olan ses dizilerini nasıl birleştirildiği tespit edildi.

Şempanzelerin kullandıkları yere ve bağlama göre farklı manalara geldiği keşfedilen homurdanma, uğultu, çığlık, sızlanma, bağırma 12 farklı davet çeşidi ortaya çıkarıldı. Tek seslerin birleştiği ikili sesler “bigram” ve üçlü sesler “trigram” olarak kategorize edildi.

Akabinde bu tabirlerin farklı hallerde nasıl birleştirildiği dair bir ağ haritası çıkarıldı. Farklı çeşitlerdeki bigram ve trigramların nasıl sıralandıkları ya da nasıl yeniden birleştirildikleri ortaya çıkarıldı. Trigram, yani üçlü ses dizisinin arasındaki birgram yani ikili seslerin farklı hallerde de kombine edildiği anlaşıldı.

Araştırma grubunda yer alan Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü’nden Tatiana Bortolato, “Şempanzelerin, daha önce düşünülenden çok daha karmaşık yapıya sahip sesli iletişim sistemi geliştirdiklerini gösteriyor” açıklamasında bulundu. Örneğin tekli homurtular yüklü olarak yiyeceklerle ilgiliyken, nefes nefese homurdanmanın selamlama sesi olarak kullanıldığı belli oldu. Şayet şempanzeler bir tehdit algılarlarsa tek uğultu yayıyorlar, lakin ikili bağlantılarında bu uğultular daha soluk bir şekilde gerçekleşiyor.

Keşfedilen 390 farklı ses dizisi insan lisanlarının evrimine ışık tutabilir:

Az önce bahsettiğimiz sürecin sonunda araştırmacılar; 12 farklı ses dizisinin farklı kombinasyonlarla birleştirildiği ve farklı manalara gelen 390 farklı ses dizisine, yani cümle yapılarına ulaştılar. Lakin bu ses dizilerinin sayısı tespit edilenden de fazla olabilir. Çünkü 12 farklı sesin yüzlerce farklı şekilde kodlanma potansiyeli var. Yani şempanzeler, gelecekte bu sesleri yeni biçimlerde kullanarak ifade edemedikleri şeyleri de sözel bağlantılarına dahil edebilirler.

Araştırmacılar, “İnsanlar tarafından üretilecek sonsuz sayıdaki farklı dizilere kıyasla çok daha az görünse de primatlar hakkında kabul gören anlayışın ötesine geçen bir yapı görüyoruz. İnsan gibi sosyal olarak karmaşık bir cins olan şempanzelerin ses dizilerini inceleyerek, nereden geldiğimizi ve eşsiz lisanımızın nasıl geliştiğini anlamaya, yeni bir bakış açısı getirmeye çalışıyoruz” açıklamasında bulundular.

Yayınlanan bilimsel makaleye Nature Communications Biology mecmuasından ulaşabilirsiniz.