Yanından geçtiğiniz ağaç aslında Ay’dan gelmiş olabilir

Takvimler 5 Şubat 1971’i gösterdiğinde, Apollo 14 modülü Ay yüzeyine iniş yapıyordu. Alan Shepard ve Edgar Mitchell Ay tozları üzerinde tarihin en ilginç golf denemelerinden birini gerçekleştirirken, yörüngede onları bekleyen Stuart Roosa’nın yanında çok daha sessiz bir deney vardı. Eski bir orman itfaiyecisi olan Roosa, yanında binlerce ağaç tohumunu Ay yörüngesine taşımıştı. “Ay Ağaçları” olarak bilinen bu proje, bilim tarihinin en ilham verici ama bir o kadar da karmaşık hikayelerinden birine dönüştü.

Bu yolculuk aslında NASA ve ABD Orman Servisi’nin ortak bir girişimiydi. Roosa’nın metal bir kutu içinde taşıdığı 2.000’den fazla tohum, çam, sekoya ve çınar gibi beş farklı ağaç türünden seçilmişti. Amaç oldukça basitti: Ay’ın çevresini 34 kez turlayan bu tohumlar Dünya’ya dönecek, burada çimlendirilecek ve sıradan tohumlarla aralarında bir fark olup olmadığı gözlemlenecekti. Ancak daha tohumlar yere iner inmez işler karıştı. Dezenfeksiyon işlemleri sırasında tohum çantaları patlayınca binlerce Ay yolcusu tohum vakumlu odaya saçıldı. Bilim insanları o an tohumların canlılığını yitirdiğini düşündü ama doğa şaşırtıcı bir direnç gösterdi. Birçoğu sağlıklı bir şekilde filizlenmeyi başardı.

Kayıp mirasın peşinde: Nerede bu ağaçlar?

1975 ve 1976 yıllarında, başarıyla büyütülen yaklaşık 450 fidan ABD’nin dört bir yanına ve Dünya’nın farklı köşelerine dağıtıldı. Beyaz Saray’dan Japonya’ya, Brezilya’dan İsviçre’ye kadar pek çok yere dikilen bu ağaçlar, o dönem insanlığın uzay başarısının canlı sembolleri olarak görülüyordu. Hatta dönemin ABD başkanı Gerald Ford, bu ağaçların Amerikan azminin ve bilimsel zaferin bir simgesi olduğunu belirten telgraflar gönderdi. Ancak zaman geçtikçe bu yaşayan anıtların birçoğunun izi kaybedildi. Birçoğunun yanına “Ay’dan geldiğine” dair bir tabela konulmadığı için, insanlar önünden geçip gittikleri koca çınarların aslında uzay yolcusu olduğunu hiç fark etmedi.

1996 yılında bir NASA bilim insanı bu ağaçların peşine düştüğünde, sadece 110 tanesinin yerini tespit edebildi. Geriye kalanlar ise ya bakımsızlıktan kurumuş ya da şehirleşme içinde kimliği belirsiz ağaçlar haline gelmişti. Yapılan incelemeler, Ay’ın yörüngesinde dönmenin ağaçların genetiğinde veya büyüme hızında kayda değer bir fark yaratmadığını gösterdi. Yani bu ağaçlar, Dünya’daki kardeşlerinden farksız görünüyor. Yine de bu durum, projenin değerini azaltmadı, aksine uzay mirasını doğayla birleştirmenin romantik bir yolu haline geldi.

Neyse ki günümüzde “Ay Ağaçları” geleneği küllerinden doğuyor. Artemis programı kapsamında 2022 yılında binlerce tohum yeniden Ay’ın çevresine gönderildi. NASA, bu kez işi daha sıkı tutuyor ve her bir fidanın nerede büyüdüğünü dijital haritalarla takip ediyor. Okul bahçelerine dikilen yeni nesil Ay ağaçları, öğrencilerin uzaya ve bilime olan merakını canlı tutmaya devam ediyor.

Eğer bir gün yolunuz eski bir parktaki devasa bir çama düşerse ve üzerinde hiçbir işaret yoksa, onun aslında Ay’ın etrafında 34 tur atmış meşhur tohumlardan biri olabileceğini aklınızdan çıkarmayın. Hatta NASA, hala kayıp Apollo ağaçlarının yerini bilenlerden haber bekliyor.