Zihin Okuma Aygıtı, Sentetik İnsan Embriyosu ve Dahası: Geleceğin Kapılarını Aralayan Bilimsel Keşiflerin 2023 Özetini Çıkardık

Bu çok önemli gelişmeler de gelecekteki teknolojik ve tıbbi gelişmelerin temelini oluşturacak nitelikte.

Öne çıkanları ve ilginç olanları listelesek de 2023’te sayısız gelişmeler yaşandığını da belirtelim.

GLP-1 ilaçları; yalnızca obeziteyi tedavi etmekle kalmıyor, sağlığı da koruyor.

Science Dergisi’nin 2023 derlemesinde “Yılın Atılımı” olarak GLP-1 ilaçları seçildi. Halk sağlığı meselelerinde ilk sıralarda yer alan obeziteyi tedavi etmek hedefli kullanılan bu ilaçlar, uzun yıllardır süre gelen ve başarısızlıklarla dolu obezite ilaçlarından daha fazlası.

GLP-1 (glukagon peptid-1), bağırsak hormonunu taklit ediyor. 1980’lerde keşfedilse de öyküsünün tamamlanması 2023’e kadar sürdü. GLP-1, başta yalnızca diyabet için geliştirilmişti lakin yapılan birçok çalışmanın ardından felç ve kalp krizi riskini azalttığı da bulundu.

Böylelikle ilaç sayesinde sadece kilo kaybedilmiyor aynı vakitte sağlık açısından öteki yararlar da sağlanıyor. Bu durum da GLP-1’in “Yılın Buluşu” seçilmesine neden oluyor.

Düşünülenden çok daha büyük bir kara delik bulundu.

Uluslararası araştırmacılarından oluşan bir şirket, pulsar yıldızlarından gelen radyo sinyallerindeki küçük zaman değişimlerini ölçtü ve kozmik dalgaları keşfetti. Galakside ilk defa hareket eden düşük frekanslı yer çekimsel bu dalgalar, milyarlarca ışık yılı uzaklıktaki kara deliklerin uzak yankıları.

Keşifteki bulgular, erken kainatta çok daha büyük kara delik bulunması demek. Yer çekimsel dalgaları incelemeye devam etmek ise kainatın kökenleri ile ilgili farklı detayları da açığa çıkarabilir.

Konuşma yetisini kaybedenlere umut olacak “zihin okuma” cihazı

Bu aygıt, zihin okuma açısından teknik olarak mümkün olmasa da Texas Üniversitesi, yapay zekâ tabanlı sistemleri ile 2023’ün “en”lerine girecek bir çalışma yaptı. Semantik kod çözücü, podcast ya da görüntüi şeylere kişinin nasıl tepki verdiğine dayanıyor. Sistem, beyin aktivitelerinin sözlüğünü oluşturuyor ve sonrasında sözlüğü, kişinin algıladığı diğer şeylere çapraz referans olarak kullanıyor.  

Zihinsel mahremiyet ve etik kurallar, bu çalışma ile gündeme gelmiş olsa da sistem, iletişim bozukluğu olan ve konuşma yetisini kaybedenler için bir umut ışığı yakıyor.

Satürn’ün uydularından Enceladus’ta keşfedilen fosfor, burada hayatın mümkün olabileceğini gösteriyor.

Daha önce Satürn’ün uydularından Enceladus’ta, hayatın sürdürülmesi için gerekli olan altı elementten beşi bulunmuştu (karbon, nitrojen, oksijen, hidrojen, kükürt). 2023’te ise son element olan fosfor da bulundu. Bu da demek oluyor ki Satürn, dünya dışı ömür seçeneğine güçlü bir aday.

Yapay zekâ, 2023’te sürat kesmeden devam edip bilimde de tesirli şekilde kullanıldı.

ChatGPT ve diğer yapay zekâ araçları, piyasaya çıktığı andan itibaren büyük ilgi ile karşılandı ve herkes tarafından kullanılmaya başlandı. Bilimde de kendine geniş yer bulan yapay zekânın yıl içerisindeki kimi muvaffakiyetleri gündemden düşmedi.

Dil modeli olan Progen, öngörülebilir fonksiyona sahip protein dizileri üretebildiğini gösterdi. 280 milyon protein numunesi üzerinde eğitilen Progen, çok modlu bir model olarak karşımıza çıkıyor.

Nisan ayında ise ChatGPT’nin kalite ve empati açısından ölçülmesi ile çevrim içi tıbbi sorulara cevap verme konusunda doktorlardan daha iyi performans gösterdiği görüldü. Mayıs ayında ise yapay zekâ aracı, hastaların sadece tıbbi kayıtlarını kullanarak, teşhisten üç yıl öncesine kadar pankreas kanseri açısından en yüksek risk altındaki bireyleri başarılıyla belirledi.

Tabii ki bundan daha fazlası da yapay zekânın muvaffakiyetleri arasında. İnsanların aylarca yapabildiği şeyleri yapay zekâ, çok kısa sürede yaparak bilime çok önemli katkılar sağlamaya devam ediyor.

Şimdiye kadarki en büyük tam beyin konnektomu oluşturuldu.

Cambridge Üniversitesi araştırmacıları, her bir nöronun beyinde nasıl birbiri ile bağlandığını gösteren ilk haritayı oluşturdu. Meyve sineği larvası üzerinde yapılan bu haritada, 3016 nöron ve 548.000 sinaps bulunuyor.

Bu araştırma sayesinde sinyallerin, beyinde sinirsel seviyede dolaşarak davranış ve öğrenmeye yol açmasını sağlayan temel prensiplerin anlaşılması mümkün olacak.

Yumurta ve sperm muhtaçlığını ortadan kaldıran sentetik insan embriyoları oluşturuldu.

Cambridge Üniversitesi ve Kaliforniya Teknoloji Enstitüsündeki bilim insanları, ihtilal niteliğinde bir sentetik insan embriyosu yarattı. İnsan gelişiminin en erken aşamasındaki embriyolara bu sentetik embriyolar, genetik bozuklukların tesiri ve düşüklerin biyolojik sebepleri konusuna destek çıkacak da bir buluş oldu.

Doğal hidrojen arayışı artıyor.

Science Dergisi’nin yılın bilimsel gelişmeleri arasında hidrojen de yer aldı. Fosil yakıtlardan yeşil yakıtlara geçişte büyük hisse sahibi olması beklenen hidrojenle alakalı uzun müddettir araştırmalar devam ediyordu.

1987’de Mali’de hidrojen arayan sondaj deliği patlamış ve sonrasında bu delik, betonla kapatılmıştı. 2012’de tekrardan açılan delikte yüzde 98 hidrojen bulundu. Kaynağa jeneratör bağlanarak bir köyün bütün elektriği üretildi. Sistemin tek atığı ise suydu.

2023’te yapılan araştırma ise 2012’den beri sondajdaki hidrojen basıncının azalmadığını gösterdi. Yani bu da yerkürenin derinliklerindeki bir kaynağın, sondaj deliğindeki hidrojeni yenilediği anlamına geliyor.

Bu keşif tabii ki hidrojen kaynakları arayışına sürat kazandırdı ve çalışmalara 100 milyon dolardan fazla yatırım yapıldı.

Tek bir kanser hücresinin bile tespit edebilmesine yol açacak insan genomu projesi

Ulusal Sağlık Enstitüleri araştırmacıları, farklı çeşitlerden eksiksiz genom dizilerini bir araya getirmek için bir yazılım aracı geliştirdi. Verkko isimli bu yazılım, farklı kıtalardan farklı genetik özelliklere sahip bireylerden oluşan bir kümenin genomun taslağını çıkardı.

Birçok araştırmacı, Y kromozomunun tamamını muvaffakiyetle haritalandırdı ve 41 ek genin keşfedildiğini ortaya çıkardı. Bu gelişmeler ise erkek üreme kromozomu için DNA dizilimi doğruluğunu geliştirmekle kalmayacak birtakım genetik bozuklukların da tanımlanmasına yardımcı olacak. Genetik köklerin ortaya çıkarılabilecek olması da insan genomu projesinin sağlayacağı bir diğer yarar olacak.

Bu belirttiklerimiz dışında tabii ki uzay, yapay zekâ ve sağlık gibi pek çok alanda çalışmalar yapıldı. 2023’teki onlarca çalışmanın ortasından derlediğimiz bu içeriğimizin yanı sıra aşağıdaki diğer bilimsel gelişmeleri de inceleyebilirsiniz.

2023’teki bilimsel gelişmeler hakkındaki diğer içeriklerimiz: