Filler, insan mıdır? Mahkeme kararını verdi!

Kaliforniya maddelerine göre eyaletteki arılar balık olarak sayılıyor olsa da, görünüşe göre Colorado filleri insan olarak sayılmıyor. En azından eyaletin Yüksek Mahkeme’si, geçen hafta Colorado Springs’teki Cheyenne Mountain Hayvanat Bahçesi’nde tutulan beş filin serbest bırakılmalarını talep etme konusunda yasal haklarının olmadığına karar verdi.

Tahmin edebileceğiniz benzeri, kayda geçirilmesi epeyce tuhaf olan bu kararın aynı tuhaflıkta bir geçmişi bulunuyor. Öykü, birkaç ay önce (Ekim 2024) hayvan hakları grubu The NonHuman Rights Project’in (NHRP), Cheyenne Mountain Beşlisi’nin (Missy, Kimba, Lucky, LouLou ve Jambo isimli beş fil) yasa kapsamında “kişi” ilan edilmesi gerektiğini savunan bir dava açmasıyla başladı. AP News’in belirttiği üzere bu türlü bir karar, bilhassa esaret altındakiler olmak üzere, tutuklanmalarına itiraz eden tutuklularla aynı süreci kullanarak, daha sonra hayvanlara kendi özgürlükleri için dava açma hakkı verebilirdi.

Ancak bu durum, tahminen de ilk bakışta olduğu kadar garip olmayabilir. Şu anda Avusturya’daki Krems Daima Eğitim Üniversitesi’nde araştırmacı olarak çalışan Rachel Dale’in 2017’de belirttiği üzere, filler epey zeki hayvanlardır: “Örneğin, niyetli bir işbirliği ve empati yeteneğine sahip olduklarını ve kendilerini aynada tanıyabildiklerini biliyoruz.” Colorado’daki davaya dahil olmayan Dale, “Bu yetenekler hayvanlarda epey sıra dışı ve primat olmayanlarda ise çok nadirdir” diyor.

Ayrıca filler, insani olarak tanımladığımız bir şekilde yaralı olan arkadaşlarına yiyecek ve su getirirler, birbirlerini yatıştırır ve rahatlatırlar ve sevdikleri öldüğünde üzüntülerini gösterirler. Hatta ölülerini gömdükleri bile görülmüştür.

Dahası, ABD maddelerine göre insan olmayan varlıkların “kişi” olarak kabul edilmesi için çok sayıda emsal bulunuyor. Şirketler ve gemiler “insan” olarak kabul ediliyor ve birtakım yerlerde tabiatın kendisi de bu gruba giriyor. Bu yüzden bu kavrama filleri de dahil etmek çok büyük bir abartı olmayabilirdi.

Harvard Üniversitesi’nde Amerikan Tarihi Profesörü ve Harvard Hukuk Fakültesi’nde Hukuk Profesörü olan Jill Lepore, NHRP’nin daha önce New York’ta Happy isimli bir fil ismine açtığı davaya atıfta bulunarak, “Fil davası bir uç vaka olabilir, fakat kesinlikle kıymetsiz bir dava değil” dedi. Colorado’da olduğu, mahkeme o davada da Happy’nin bir insan olmadığına karar vermişti.

NHRP, Cheyenne Dağı Hayvanat Bahçesi’ndeki fillerin esaret altında tutulmaları nedeniyle “zihinsel ve fizikî acıya” maruz kaldığı ve beyin hasarı belirtileri gösterdiklerini söylüyor. Beş hayvanın da yırtıcı tabiatta, Afrika’da doğduğunu ve 1970’lerde ve 80’lerde yavruyken yakalandığını belirtmekte de yarar var.

Ancak hayvanat bahçesi, hayvanların Cheyenne Dağı’nı terk etmemesi gerekmesinin en çok önemli sebebinin esaret altında geçirilen bu uzun süre ve kümenin ileri yaşı olduğunu söylüyor. Bir fili taşımak en iyi vakitlerde bile kolay değil ve ABD’deki akredite fil muhafaza alanlarının ikisi de en az 18 saatlik sürüş aralığında. Ayrıyeten hayvanat bahçesi, hayatlarının neredeyse tamamını küçük, esaret altında bir kümede geçirdikten sonra fillerin, tanıdık olmayan üyelerin bulunduğu daha büyük bir sürüye katılma maharetine ya da dileğine sahip olmadığını savunuyor.

Bütün bunlar sebebiyle hayvanat bahçesi, Salı günü yapılan bir açıklamada, mahkeme kararının sonucundan mutlu olduğunu duyurdu, fakat “işin bu noktaya gelmesinden hayal kırıklığına uğradıklarını” da belirtti. Hayvanat bahçesi, bu kararın fillere duydukları saygıyı etkilemediğini belirtiyor ve son 50 yılda Hayvanat Bahçeleri ve Akvaryumlar Birliği’nden tamamen temiz bir rapor almayı başaran dördüncü kuruluş olduklarını hatırlatıyor.