COVID-19 Pandemisi Endemi mi Oluyor? Endemi Nedir, Pandemiden Ne Farkı Var?

COVID-19 pandemisinin üçüncü yılına giriyoruz ve dürüst olmak gerekirse, hepimizin bundan bıktığını söylemek yanlış olmaz. Bu anlaşılabilir bir durum; hastalığın kendisiyle başa çıkmak zorunda kalmayan şanslı azınlık bile aylarca süren çeşitli karantina ve sokağa çıkma yasaklarından geçmek zorunda kaldı.

Ama şimdi sık sık karşımıza çıkan haberlerde hep bir umut olduğunu görüyoruz. “Pandemi, endemi haline geliyor” haberlerinden bahsediyoruz. Kimi hükümetlere ve yorumculara göre, pandemi neredeyse bitti. Bunun yerine yeni bir çağa gidiyoruz: COVID-19 endemisi çağı.

Pekala fakat bu tam olarak ne manaya geliyor? COVID artık bir sorun değil mi? Yoksa tüm bunlar yalnızca temenni mi?

Endemi Ne Demek, Ne Manaya Geliyor?

Hem “endemi” hem de “pandemi” bilimsel olarak tanımlanmış tabirlerdir ve ortalarındaki farkın ne olduğu değerlidir. Aşina olduğumuzla başlayalım: Pandemi…

Dünya Sağlık Örgütü (WHO), yayılımı dünya çapında ve üstel olarak denetimden çıktığında ve arttığında, bir hastalığı pandemi olarak ilan eder. Temel olarak pandemi, bir salgındaki hadise sayısının daima artmasıdır.

Endemi ise, bu dalgalanmaya sahip değildir. Soğuk algınlığı üzere her yerde de olabilir, sıtma üzere bir bölgeye has de olabilir. Lakin olay sayıları ekseriyetle hep aynı düzeyde kalır. Bu da gelecek için tahmin edilebilir olduğu manasına gelir.

Bu yüzden dikkat edilmesi gereken ilk nokta şudur: Beşerler COVID-19’un endemik hale geldiğinden bahsettiklerinde, söyledikleri şey, her ne sebeple olursa olsun hadise sayılarının istikrara kavuşmasını öngördükleridir.

Pekala ama bugün için bunu söylemek ne kadar doğru olur?

COVID-19 Pandemiden Endemiye Geçti mi?

“Endemi”, istikrarlı bir enfeksiyon oranına sahip bir hastalığı söz ediyorsa, COVID’in şu anda bu tanıma uyduğunu söylemek biraz güç. Viroloji doçenti Stephen Griffin, The Guardian’a verdiği demeçte, “Yakında rastgele bir vakitte endemiye ulaşacağımız fikri, birkaç hafta boyunca muazzam derecede patlayıcı bir büyüme yaşadığımız gerçeğine biraz aykırı görünüyor” diyor.

ABD, iki hafta önce şimdiye kadarki en yüksek COVID-19 hastaneye yatış sayısını gördü ve dünyadaki sağlık sistemleri, çok bulaşıcı Omicron varyantının neden olduğu olaylardaki son artışa ayak uydurmak için mücadele ediyor. DSÖ Avrupa’nın kıdemli acil durum vazifelisi Dr. Catherine Smallwood, 11 Ocak’ta bir basın brifinginde şunları söylemişti: “Endemiklik açısından hala bir yolumuz var. Endemisite, her şeyden önce, virüsün öngörülebilir düzeylerde istikrarlı sirkülasyonunun ve potansiyel olarak bilinen ve öngörülebilir salgın bulaşma dalgalarının olduğunu varsayar. Daha önce endemikmiş üzere davranmaya başlamamamız gerekiyor. Yalnızca virüsün kendisi endemikmiş üzere davranıyor.“

İngiltere’deki Warwick Üniversitesi’nden Lawrence Young ise, New Scientist’e “Aslında endemiye yakın bir yerde olduğumuzu düşünmüyorum. fakat şimdi o noktada değiliz” dedi.

Endemisitenin ne olduğunu anlamak kadar, ne olmadığını anlamak da önemli. Örneğin çiçek hastalığı endemiktir, çocuk felci endemiktir, Lassa ateşi endemiktir ve sıtma endemiktir. ama bir endeminin tehlikeli olmadığı üzere bir sonuca varmak mümkün değildir.

Ve bir pandeminin endemiye dönüşmesi, hastalığın ortadan kalktığı manasına da gelmez. Soğuk algınlığına neden olabilen koronavirüslerden biri olan OC43 endemiktir. ama sırf Birleşik Krallık’ta bile, her gün yaklaşık 45.000 kişiyi tesirler.

COVID-19 Endemi Olacak mı?

Pekala COVID endemi olacak mı? Tahminen… ama ne zaman olacağını, hatta olup olmayacağını söylemek için şimdi erken. Endemiye  geçiş çoklukla yalnızca geçmişe bakıldığında görülür ve birçok uzmana göre şu anda hala çok uzaktayız.

Pek çok uzman, virüs yayılmaya devam ederken ve potansiyel olarak gelişiyorken, bilhassa de aşılanmamış dünyanın büyük kısmında virüsü endemik olarak etiketlemek için çok erken olduğu konusunda hemfikir. DSÖ’nün sık sık işaret ettiği üzere, “aşı eşitliği pandeminin sonunu hızlandıracaktır.” Aşı eşitsizliği ise bu süreci uzatıyor.

Özcesi, şu anda gördüğümüz şey, 2022’ye girerken, endeminin yakınından bile geçmiyor. Öylece gerimize yaslanıp istikrarlı bir bulaşma oranı göremiyoruz. Hadise sayıları daima olarak dalgalanmaya devam ediyor. Hala büyük ölçüde belirsizliğe sahibiz, hala epey süratli gelişen bir virüsümüz var ve yeni zorluklar ortaya çıkarıyor. Vakitle pandemi nitekim de endemiye dönüşebilir. Fakat buna 2022’de kesin olacak gözüyle bakmak da pek kolay değil.