Şiddet ve İntihar Görüntüleri Neden Tehlikeli?

Sosyal medyanın üzerimizdeki olumlu ve olumsuz tesirleri üzerine farklı bakış açılarıyla ele alınmış sayısız araştırma var. İnkar edemeyeceğimiz gerçek ise artık sosyal medyanın hayatımızın vazgeçilmez bir kesimi olmuş olması. Kullanmayı bırakmanın insan nüfusunun büyük bir kısmı için bir seçenek olmadığını düşünürsek, geriye kalan seçenek nasıl kullanmamız gerektiğini öğrenmek…

Bu noktada üzerinde en çok fikir birliğine varılan hususların başında ise cinayet, şiddet ve intihar aynıi içeriklerin paylaşım biçimi ve etkileri. Halk sağlığı için büyük bir tehdit olan bu içerikler, her birimizi tahmin edeceğinizden çok daha fazla ve çok daha kötü şekilde etkiliyor. İyi de neden, nasıl?

‘Alt tarafı video’ demek, sizi yahut bir oburunu mevte bile götürebilir

Abarttığımı düşünebilirsiniz. Lakin ne yazık ki araştırmalar tam zıddını söylüyor. Tesirlerini daha iyi anlamak için her bir içerik konusunu farklı başka irdelemek daha doğru olacak fakat kısa bir giriş yapmak gerekirse; şiddet, intihar ve cinayet görüntüleri ve denetimsizce yayılan haberleri temelde bu kavramları normalleştiriyor, ‘bulaşıcı’ hale getiriyor ve pek çok durumda bir tetikleyici oluyor.

Şiddet ile başlayalım…

Şiddet içerikli manzaraların ve ‘detaylı’ haberlerin hem çocuklar hem de yetişkinler üzerinde pek çok tesiri olduğu yıllar içinde yapılan pek çok araştırmayla tekrar tekrar kanıtlandı. Bu araştırmalarda vurgulanan noktalar genel olarak şöyle;

• Şiddet görüntüleri izlemek, artan saldırganlık, şiddete karşı duyarsızlaşma ve suç kaygısıyla direkt bağlı.
• Şiddet içerikleri, tek sebebi olmamakla birlikte şiddet içeren suçlara eğilime tesir ediyor.
• Kimi insanlar, şiddet içerikli görüntülerde gördüklerini taklit etme eğiliminde. 
• Şiddet görüntüleri, zati saldırgan olan şahısların davranışlarını güçlendirebiliyor. 
• Şiddet içerikli görüntüler izlemek ve şiddet davranışı arasında iki taraflı bir bağ var; şiddete meyilli bireyler daha fazla görüntü izliyor ve şiddet içerikli görüntü izleyenlerin saldırgan davranış sergileme ihtimali artıyor.
• Özellikle çocuklarda şiddet görüntüleri duyarsızlaşma, şiddete meyil etme ve dış dünyadan korkma hislerini çok daha yüksek oranda etkiliyor.
• Tüm bu negatif tesirlerin yanında, şiddet davranışı üzerinde diğer tüm sosyal, kültürel ve çevresel faktörlerin tesiri şiddet içeriklerine göre doğal olarak daha önde. Lakin içeriklerin tesiri de azımsanmayacak kadar fazla.

Kısacası, her gün görüp artık adeta olağanlaştırdığımız, izlemekte, paylaşmakta bir sakınca görmediğimiz bu görüntüler şiddeti tetikliyor. Bu sebeple de paylaşma ve yayma zincirinin bir kesimi olmayı bırakmamız gerekiyor.

Ayrıca işin bir de etik tarafı bulunuyor. Örneğin bir çocuğun şiddete uğrama manzaralarını paylaşıp yaydıkça o imajların hep var olmasını sağlıyoruz. Bu da şiddete uğrayan çocuğun hayatının geri kalanında o manzaralarla müsabaka ve travmasını tekrar tekrar hatırlama ihtimalini artırıyor. şekilde bir öbür şiddet mağdurunun da travmasının görüntüler yoluyla tekrarlanması ihtimali doğuyor.

İntiharda durum çok daha tehlikeli

Kişilerin kendi iradeleri ile hayatlarına son verme kararı almaları ve bunu uygulamaları. İntiharın en kolay tarifi bu. Lakin söylediği söz edilen intihar olduğunda sırf ‘birinin kendini öldürmesi’ üzerinden ilerlemek doğru değil. İntiharın sosyal, kültürel, ekonomik, ruhsal pek çok yanı var.

Sosyal medyada bir intihar görüntüsü paylaşarak, ayrıntılarıyla yazılmış bir intihar haberini RT ederek yahut story’mize ekleyerek biz de bu döngünün bir modülü oluyoruz. Nasılının kıssası de hayli etkileyici ve sarsıcı.

Alman edebiyatçı, siyasetçi, doğabilimci ve ressam Goethe’nin ünlü yapıtı Genç Werther’in Acıları’nı okuyanlarınız yahut en azından duyanlarınız vardır. Bu yapıtta Goethe, nihayetinde karakteri Werther’i intihara götüren bir aşk acısını anlatıyor. Fakat yapıtın tesirleri ne yazık ki hayli kötü oluyor. Kitabın okuyucuları, söz konusu intiharı taklit ederek kendini öldürmeye başlıyor. İntihar olaylarının büyük oranda artması ve yaygınlaşması tartışma yaratıyor, hatta kitap pek çok yerde yasaklanıyor.

Bu durum, ‘taklitçi intihar’ olarak literatürde yer alan bir durum. Şahısların intihara öykünmesi ve bilhassa herhangi bir medya içeriğinde gördüğü intihar senaryolarını uygulamaya yeltenmesi, pek çok vaka ile desteklenmiş üzücü bir gerçek. Ülkemizde de buna delil olarak gösterilebilecek hadiseler var…

Aslında intihar görüntüleri özelinde de şiddet için bahsettiğimiz pek çok madde geçerli. Fakat daha büyük bir sorun ise intihar haberlerinin ve manzaralarının sunulma şekli. Sosyal medyada karşılaştığınız herhangi bir intihar haberini düşünün; ‘Acıya dayanamadı, canına kıydı’ ‘çarpıcı’ başlıklar ve ayrıntılı anlatımların yer aldığı içerikler; yetmezmiş benzeri zaman zaman o metinlerin altına iliştirilen fotoğraf ve görüntüler intiharı bir sorunun tahlili olarak sunan bir algı yaratabiliyor.

Ayrıca ‘Siyanürle önce ailesini sonra kendini öldürdü’ intihar formülünün verildiği içerikler ise intihar için yol arayanlara yol gösterici oluyor. 

İşin özü; intihar görüntüleri ve içerikleri bu davranışı tetikliyor, zaman zaman ‘edebi’ bir hale getirerek romantikleştiriyor ve bir seçenek olarak şahısların bilinçaltına yerleştiriyor. Bu nedenle bu çeşitten imajların yayılmasına pürüz olmak için herkesin kendi vazifesini üstlenmesi gerekiyor. 

Son olarak, şiddet kısmında bahsettiğimiz etik yanı da burada geçerli. İntihar haberlerinde ismin yer almaması, vefat biçiminin verilmemesi, bu haberlerin intihar fikrine tahlil odaklı yaklaşarak okuyan bireyleri müspete yönlendirmesi gerekiyor. Bu pek çok ayrıntının yer aldığı ve Dünya Sağlık Örgütü tarafından yayınlanan bir ‘intihar haberi’ rehberi bile mevcut.

Cinayet görüntüleri, şiddetle benzer tesirlere sahipken izleyen üzerindeki tesirlerine bir de travma ekleniyor

Cinayet görüntüleri, sosyal medyada sözün tam manasıyla her yerde karşınıza çıkabilecek içerikler. Üstelik şiddet ve intihar görüntülerinde olduğu gibi, onlar da korkunç bir süratle yayılıyor. Hatta siz görmek istemeseniz bile alakasız bir anda karşınıza çıkabiliyor. 

Bu bahiste yürütülen araştırmalar bu görüntülerin tesirlerini şiddet içeriklerine aynı kimi yanlarla açıklamanın yanında farklı bir noktaya dikkat çekiyor; bu görüntüleri izleyen bireyler, gerçek hayatta şahit olanlardan daha yüksek oranda travma yaşıyor. 

Bu mevzuda yürütülen bir araştırma, cinayet yahut toplu ölümlerin olduğu olayların görüntülerini izleyen bireylerin stres düzeylerinin olaya şahit olanlara kıyasla çok daha fazla arttığını, uyku sorunları ve paranoyaya varan davranış bozuklukları yaşanabildiğini gösteriyor.

Ayrıca cinayet görüntülerinde ve haberlerinde maktul ‘güçsüz bir kurban’ sunulurken cinayeti işleyen şahsa yönelik ise motivasyonunun münasebetleri sıralanarak bir ‘neden-sonuç’ lisanı kullanılabiliyor. Bu da cinayet davranışını normalleştirerek durumlar yaşayan şahıslar için bir tahlil haline gelmesine neden oluyor. 

Sonuç olarak…

Bir intiharın, şiddetin yahut cinayetin görüntüsünü izlemek yahut fotoğraflarını açıp tekrar tekrar bakmak tahminen de size ‘beni etkilemiyor’ dedirtmiş olabilir. Lakin insan psikolojisi ‘bencelere’ bakmaz. Sizi etkilememiş olsa bile, o görüntünün sirkülasyonda olması bir diğerini intihara sürüklemiş yahut bir cinayetin kurbanı haline getirmiş olabilir. 

Sosyal medyada var olan tüm içeriklerin üreticisi de tüketicisi de biziz ve bu şuurla hareket ederek hem kendimizi hem de etrafımızdaki herkesi müdafaaya ihtimam göstermemiz gerekiyor.

Kaynaklar: reportingonsuicide.org, BMC (Biomed Central), Media Roles in Suicide Prevention: A Systematic Review, American Psychological Association, Şiddete Karşı Duyarsızlaşma ve Sosyal Medya Münasebeti Üzerine Bir İnceleme