“Camdan Vazoymuş” Hissettiren Orta Çağ Hastalığı

“Çıt kırıldım” tabiri sanırım en çok bu sanrıyı yaşayan insanlar için kullanılmalıydı. Cam sanrısı olarak bilinen ruhsal bir rahatsızlık, Orta Çağ’daki insanların kendilerini camdan yapıldığına ve kırılabileceklerine ikna etmiş.

Özellikle toplumun üst katmanında görülen bu rahatsızlık, kulağa çok garip gelse de birçok kişi tarafından benimsenmişe benziyor. Hatta tarihte ismini sıkça duyduğumuz Fransa Kralı IV. Henri’de de bu hastalık tespit edilmiş. Ayrıntılarını öğrendikçe daha da şaşıracaksınız.

Kraliyet ailesinin hekimi olarak bilinen Andre Du Laurens’in vaka defterlerinde bu sanrıyla ilgili bilgiler bulunmuştur.

Cam sanrısı üzerine bulguları yazan tabip, Fransa Kralı IV. Henri’nin de bu rahatsızlığa sahip olan bir lord olduğunu kaleme almış. Aslına bakılırsa hükümdarın herhangi bir rahatsızlığı ve akli istikrar bozukluğu yokmuş. Geri kalan tüm bahislerde mantıklı davranan kraliyet lordunun, insanları “kırılabileceği” niyetiyle kendisine yaklaştırmadığının altını çiziyor.

Laurens, diğer tıp teorisyenleriyle birlikte, cam sanrısının nedeninin diğer tüm hastalıkların nedeninde yattığını öne sürüyordu.

Londra’daki Bethlem Akıl Hastanesi, 1814

Antik Yunan ve Roma doktorları tarafından insanın vücudunda oluşan hastalıklarla ilişkilendirilen ve 4 ögeye dayanan ‘Humarol Patoloji’ye göre insan bedeninin dört humörden oluştuğunu iddia ediliyor. Buna göre beden; kan, balgam, sarı safra ve kara safra olarak makul sıvılar üretiyor. Bu sıvılardan biri bozulduğunda kişinin istikrarı de bozulur; güzelleşmek için humörlerin yeniden dengelenmesi gerekir.

Her sıvı, bir zihinsel durumla ilişkilendiriliyordu.

Bu humörler sadece fizikî sıhhatle değil; zihinsel sıhhatle da ilişkiliydi. Mesela, kara safra fazlalığı melankoliyle, yani günümüzdeki depresyonla temaslı sayılıyordu. Cam sanrısı da doktor Laurens tarafından melankoliyle bağdaştırıldı ve bu da aşırı kara safranın bir belirtisiydi. Kara safra, ağır ve koyu bir biçimde olduğundan, hastanın hayal gücüne kolaylıkla nüfuz edebileceği söyleniyordu.

İşte bu da onları melankolinin tezahürüne açık hale getiriyor ve ismine da cam sanrısı deniyordu.

İngiliz bilim insanı Robert Burton, Melankolinin Anatomisi adlı yapıtında, cam sanrısının melankolinin bir tezahürü olduğunu söylemiş lakin bu sanrının da bir tıp kaygı kaynaklı olduğunun altını çizmiştir. Burton, melankoliden muzdarip insanların sık sık paranoyaya kapılarak cam sanrısını da daha kötü etkilediklerini söylemiştir.

Bilimsel çalışmaları bir kenara bırakırsak kurgularda da aslında bu durum bizlere anlatılmış. Miguel de Cervantes’in The Glass Graduate adlı kısa hikayesi buna bir örnektir. Hikayedeki kahraman, afrodizyak olduğu tahmin edilen bir ayva yerken zehirlenir. Olayın kahramanda yarattığı travmaysa cam sanrısına dönüşür.

İsmini duyduğumuz yahut bildiğimiz isimlerden bu sanrıya kapılanlar var mıydı?

Fransa Kralı 4. Henri

Üst katmanda görüldüğünü göz önüne alırsak kesinlikle ismini işittiğimiz birkaç ünlü mağduru olmalı. Bu durumun, eğitimli erkekleri daha fazla etkilediği düşünülüyordu. Şair, filozof yahut akademiyle ilgilenen bireylerin melankoliye yatkınlıkları düşünüldüğünde sanrının sonuç olarak entelektüellerle de teması vardı.

İnsanlar neden bu türlü bir rahatsızlıktan muzdaripti?

Tüm teorileri bir kenara bırakarak soruna odaklanırsak merak edilen tek bir husus gündemimize geliyor. Neden ve nasıl kaynaklanıyordu?

17. yüzyılda cam nispeten yeni bir malzemeydi. İnsanlar, kum gibi bir hususun nasıl cam haline getirilebildiğini anlamakta zahmet çektiklerinden cam ekseriyetle büyülü bir madde varsayılıyordu. Cama duyulan bu hayranlık, Alman simyacı Johann Becher‘in Physica Subterranea’da “insan, tüm hayvanlar camdır ve cama dönebilir“ cümlelerini kurmasına sebep oldu. Dahası,cam formundaki canlının kendi rengine sahip olduğunu öne sürmüştü. Mesela biz insanlar süt beyazı camdan yapılmıştık.

İnsanlar, kırılmaktan çekinen hassasiyetlere sahip oldukları için bu duruma “cam sanrısı” denilmiş olabilir.

Hollandalı psikiyatrist Andy Lameijin, çağdaş periyotlarda bu hastalığa rastlanıp rastlanmadığını merak edip araştırdığında kendi çalıştığı hastanede bu türlü bir hadiseye denk gelmiştir. 1964 yılında Leiden’deki kliniğine getirilen bir adam, camdan yapıldığını iddia etmişti.

Hastalık, aslında 1830’larda ortadan kaybolmamış.

Edinburgh’daki bir akıl hastanesinin arşivlerinde kayıtlı olan ve cam sanrısına atıflar içeren 1883 tarihli bir konferans bulundu. Kayıtlar ise şaşırtan: hastalardan biri, bacaklarının camdan olduğunu iddia ediyordu. Birkaç kayıt daha ele geçirildikten sonra bu hastalığın Orta Çağ ile sınırlı olmadığı anlaşılıyordu.

Günümüzde toplumun maruz kaldığı baskı ve korkunun mümkün bir tezahürü olarak anlaşılan bu hastalık; kişilerin, içinde bulundukları devirde muhtemel durumlara karşı bu hastalığı geliştirdiklerini de gösteriyor. Eminiz şu an siz bu yazıyı okurken bu hastalıkla farkında olmadan mücadele eden ismi konmamış birçok insan var.