Dünya’nın en acayip canlısı: Beyni ve başı yok, ama öğrenebiliyor

İnsanlar gibi birtakım hayvanların beyinleri hayli büyüktür. Kimilerininse başları büyüktür. Kısa bir süre öğrendiğimiz üzere kimileri neredeyse tamamen kafadan bile oluşabilir. Lakin bir başı yahut beyni olmadan öğrenebilen bir hayvanın olduğunu duymak pek çok kişi için şaşırtan olabilir. Şaşırtan derecede süratli bir şekilde öğrenebildiğini kanıtlayan, beş kollu bir hudut demeti olan kırılgan yıldızla tanışın.

Klasik şartlanma, bir hayvanın farklı uyaranlar arasında ilişkiler kurduğu bir öğrenme cinsidir. Bu durumu keşfeden kişi, köpekler üzerinde yaptığı çok sayıda deney ile tanınan Rus-Sovyet bilim insanı Ivan Pavlov’du. Pavlov, köpekleri beslemedenönce zili çalarak, onların zil sesini yemeğin yaklaşmakta olan gelişiyle ilişkilendirmelerini sağladı. Bunun birkaç sefer tekrarlanmasından sonra köpekler, daha sonra yiyecek verilsin ya da verilmesin zil sesini duyar duymaz salya akıtmaya başlıyordu.

İnsanlar ve koşullanma

Eğer insanların buna aynı koşullandırmalardan etkilenmediğini düşünüyorsanız, ne yazık ki yanılıyorsunuz. 20. yüzyılın başlarında yapılan etik açıdan sorgulanabilir kimi deneyler, insanların da kesinlikle klasik bir şekilde koşullandırılabileceğini gösterdi. Daha çağdaş örnekler vermek gerekirse, yakınlarda birinin akıllı telefonunun titremesini ya da mesaj sesini duymanız, bu sesi yeni bir iletiyle ilişkilendirmeyi öğrendiniz için bilinçsiz bir şekilde kendi telefonunuza uzanmanız için kâfi olabilir.

Yani köpekler ve insanlar bu hususta aynı kuralları takip ediyor. Bu araştırmanın ardındaki ekip, diğer organizmaların da aynı kuralları takip edip etmediğini görmek için denizyıldızı, deniz kestanesi ve denizhıyarlarını içeren derisi dikenlilerin bu süreç yoluyla öğrenip öğrenemeyeceğini incelemeye karar verdi. Denizyıldızları üzerinde yapılan birkaç çalışma mevcuttu, fakat bu hayvan ailesinin geri kalanı için gizem devam ediyordu.

On altı siyah kırılgan yıldız (Ophiocoma echinata), 10 ay boyunca davranışlarını kaydetmek için kameralı farklı tanklara yerleştirildi. Bunların yarısı, en sevdikleri yiyecek olan karidesle beslendikleri sırada ışıkların 30 dakika mühletle kısıldığı bir eğitim kademesinden geçti. Diğer yarısı da ölçüde karides aldı ve ışıkları da süre boyunca kapatıldı, lakin buradaki en çok önemli fark, bu iki olayın aynı anda gerçekleşmemesiydi.

En iyi vakitlerde dahi ışık altında olmayı pek sevmeyen kırılgan yıldızlar, günlerinin büyük bir kısmını tanklarındaki filtrelerin arkasında saklanarak geçiriyorlardı. Fakat çok geçmeden eğitilen ve eğitilmeyen gruplar arasında bir fark ortaya çıkmaya başladı. Eğitilen kırılgan yıldızlar, ışıklar karartılır karartılmaz, karidesleringeleceğini tahmin ederek saklandıkları yerlerden sürünerek çıkmaya başladılar. Diğer bir deyişle karanlığı yiyecekle ilişkilendirmeyi öğrenmişlerdi.

13 günlük ara, hiçbir şeyi değiştirmedi

Araştırmacılar için en heyecan verici olan kısım, hayvanların yeni öğrendikleri davranışları, eğitime 13 günlük bir ara verdikten sonra bile ışıkların yiyecek verilmeden tekrar tekrar kısılmasından sonra bile devam etmesiydi.

Başyazar Julia Notar yaptığı açıklamada, “Kırılgan yıldızların öğrenebildiğini bilmek, onların okyanus tabanını temizleyen küçük Roombalar gibi yalnızca robot çöpçüler olmadığı manasına geliyor” dedi ve devam etti: “Potansiyel olarak yırtıcı hayvanları bekleyip onlardan kaçınabiliyorlar ya da yiyecekleri tahmin edebiliyorlar zira etrafları hakkında bilgi ediniyorlar.”

Ancak bu noktada, kafaları ve beyinleri olmadığı için bu türlü bir muvaffakiyete nasıl ulaşabildikleri sorusu akıllara geliyor. Notar, “İnsanlar bana daima ‘bunu nasıl yapıyorlar?’ diye soruyor” diyor ve ekliyor: “Henüz bilmiyoruz. Fakat birkaç yıl içinde daha fazla karşılık almayı umuyorum.”

Bu canlılar hakkında bildiğimiz şey ise, merkezi bir işlem merkezi olmadığından ötürü hudut sisteminin bizimkinden çok farklı çalıştığı. Bu hayvanların hudut kordonları her bir kolu boyunca uzanıyor ve ağzının yakınında bir halka oluşturacak şekilde birleşiyor, lakin kararları verecek tek bir odak noktası, yani bir beyinleri bulunmuyor.

Notar, “Sinir kordonlarının her biri bağımsız olarak hareket edebilir. Güya bir işveren yerine bir komite var” diyor.

Çalışma Behavioral Ecology and Sociobiology mecmuasında yayınlandı.