İnsanlar dondurulup yıllar sonra hayata döndürülebilir mi? Kriyonik donma işe yarıyor mu?

Netflix’in “Dont Look Up” filminde, dev bir asteroit çarpması tehdidine karşı, Meryl Streep ve ekibi, bedenlerini kriyonik olarak dondurarak kolonize edecek yeni bir gezegen arayışına çıkıyordu. Bu sinema bir bilim kurgu eseri olsa da, birtakım çok önemli soruları gündeme getiriyor. Meryl Streep ve ekibinin yaptığı vücudumuzu 22.740 yıl boyunca dondurup daha sonra çözerek hiçbir şey olmamış gibi hayatımıza devam etmek bilimsel açıdan neredeyse (ya da kesinlikle) imkansız.fakat insan bedeninin epeyce dondurucu sıcaklıklarda hayatta kaldığını gösteren kimi örnekler bulunuyor.

Örneğin 1980 yılında, arabası ile kaza yapmasının akabinde karda altı saat boyunca çaresizce yardım arayan bir kadın, tabipler tarafından “derin dondurucudaki bir et” olarak tanımlanan bir şekilde tamamen donmuştufakat hekimler hayatını kurtarmayı başardı ve kıssasını anlatabildi.

2016 yılından bir kıssada, 25 yaşındaki bir adam -20 °C sıcaklıkta karda 12 saat kalmıştı. Hekimler bir nabız bulamasa ve don kangreni ile birkaç parmağını kaybetse de adamı hayata döndürmeyi başardı.

RMIT Üniversitesi Yardımcı Dekanı Profesör Gary Bryant, insanların donmaları akabinde hayatta kalmaları sorusunun kısa karşılığının hayır olduğunu ve “muhtemelen hiçbir zaman mümkün olamayacağını” söylüyor. Hatta olağanda 37 °C sıcaklıkta bulunan insan bedeni, sıcaklık değişimiyle neredeyse hiç başa çıkamıyor. Bryant’ın belirttiğine göre, beden içi sıcaklık yalnızca birkaç derece değiştiğinde hasar oluşmaya başlıyor. Ateşin 40 °C’nin üzerine çıkması epey tehlikeli ve 35 °C’nin altına inmesi ile hipotermi başlıyor. Belirttiğine göre donma, tamamen başka bir konu.

Tamamen donduktan sonra hayata dönmek…

Bryant’ın söylediğine göre, nitekim donduktan sonra geri getirilen hiçbir insan örneği bulunmuyor.

Tabii ki bu noktada, üstte verilen örnekler çok önemli soruları akıllara getiriyor. Bryant’ın söylediğine göre bu olaylar, gerçek donmalar değil ve aslında insanların önemli hipotermi hadiselerinden kurtulmalarının örnekleri. Her ne kadarderecede mucizevi olsa da, ilk bakışta göründükleri kadar imkansız değil.

Tıpta, doku hasarının önlenmesi için uygulanan ve tedavi maksatlı hipotermi olarak isimlendirilen bir yol kullanılıyor. Lakin bu prosedürde de sıcaklıklar donmanın çok daha üzerinde yer alıyor. Bryant’ın söylediğine göre çoklukla 31-32 °C’ye kadar soğutmalar gerçekleşiyor ve ender kullanılan bu prosedürün yararları ve riskleri hakkında tartışmalar devam ediyor.

2019 yılında, ilk sefer bir insan acil durum müdafaa ve hayata döndürme (EFT) – bilim kurgu hayranları tarafından süreksiz vefat ya da ertelenmiş canlanma diye de adlandırılabilir – durumuna yerleştirildi. Bu süreçte, tuzlu su kullanılarak beyin 10-15 °C’ye kadar soğutularak cerrahların potansiyel olarak hayat kurtarıcı operasyonları gerçekleştirmesine fırsat tanındı.

Ancak canlı dondurma (kriyonik) söylediği söz edilen olduğunda durum değişiyor ve dondurularak birkaç yıl sonra tekrar hayata döndürme mümkünlüğünün yanıtı bilimsel olarak “imkansız” gözüküyor.

Yukarıdaki örneklere baktığımızda ise, nitekim ne kadar düşük sıcaklıklarda olduklarına bakmamız gerekiyor gibi gözüküyor.

25 yaşındaki “donmuş” adam örneği için Bryant, “muhtemelen beden sıcaklığının 30 °C’nin altında olmadığını” söylüyor. Haberlerde, beden sıcaklığının dijital bir termometrede algılanmadığı belirtiliyor fakat Bryant, bunun donma sıcaklığının altında olduğu manasına gelmediğini vurguluyor: “Neredeyse kesinlikle dokunmasız (kızılötesi tarayıcılı) bir termometre kullanıyorlardı ve bunlar yaklaşık 34 °C’nin altındaki sıcaklıkları algılamıyor. Lakin, şayet deri sıcaklığı 30 °C olsa bile, beden içi sıcaklığı hâlâ 37 °C civarında olacaktır.”

İlginç bir şekilde bu adam, hayatta kalmasını kısmen fiziğe borçlu gözüküyor. Bryant, “fiziksel bir bakış açısından, karın altında kapalı kalmak, ısı kaybının hayli yavaş olduğu (kar iyi bir yalıtım sağlar) manasına geliyor. Hâlâ ışınımsal kayıplar gerçekleşir, lakin birkaç saat boyunca bu kayıp beden sıcaklığını yalnızca birkaç derece azaltacaktır. Dış katmanlarda önemli buz donması olsa bile, hayati organların hiçbiri donmaya yaklaşmayacaktır” diyor.

Hayvanlar tabiatta nasıl hayatta kalıyor?

Doğaya baktığımızda, pek çok hayvanın soğuk kış aylarında hayatta kalmak için yağ topladığı ve sonra uyuduğu görülüyor. Böylece metabolizmalarını yavaşlatıyor ve hem oksijen hem de enerji muhtaçlığını azaltıyorlar. İnsanlarda da bir durum gerçekleşiyor. Bu durum hayat kurtarıcı olabilse de, hâlâ epeyce önemli ve tehlikeli.

Gerçek donma durumunda hayatta kalamamamızın nedeni ise tek bir söz ile “buz” olarak açıklanabilir. İnsanlar olarak, bedenimizin içinde buz olması durumunda hayatta kalamıyoruz. Donma ve buzun epeyce yakın bir ilgiye sahip olduğu düşünülürse, donma durumunda hayatta kalmamız için neden buzun büyük bir mahzur olduğu tahmin edilebilir.

En büyük mahzur: Bedenimizdeki su

İnsan bedeninin çok büyük bir oranda su içeriyor olması, buradaki en büyük sorunu ortaya çıkarıyor. İnsan beyninin ve kalbinin neredeyse dörtte üçü suyken, akciğerlerimiz ise yüzde 83 sudan oluşuyor. Donma soğukluğunda suyun hacminin büyümesi, içerisinde bulunduğu hücrelerin parçalanmasına sebep oluyor ve tahmin edebileceğiniz aynıi bu parçalanma hem hücreler, hem de bir şekilde donma sıcaklığına kadar hayatta kalmayı başarsa bile insan için ölümcül oluyor.

Kısacası, insan (ve hatta çoğu memeli) bedenindeki neredeyse hiçbir hücre donduktan sonra hayatta kalamıyor. Kırmızı kan, sperm, yumurta hücreleri, kök hücreler ve kanser araştırmasında kullanılan kimi hücre serileri aynıi birkaç özel tıp buradaki istisnayı oluşturuyor ve bilim insanları tarafından sıklıkla dondurularak araştırma (ve diğer amaçlar) için korunuyor.