Neden İzlediğimiz Sinemaları, Okuduğumuz Kitapları Unuturuz?

İzlenen bir sineması yahut diziyi, okunan bir kitabı unutmak muhtemelen pek çok kişinin yaşadığı bir durumdur. Ben de bu durumu daima yaşıyorum ve kendime şunu soruyorum hep ‘Hadi sevmediklerini unuttun, bayıla bayıla izlediklerini, okuduklarını nasıl unutursun?’

Eğer siz de durumlar yaşıyorsanız, kendinize yüklenip ‘Acaba hafızam berbat mı? Beynimin hafızayla ilgilenen kısmı sanki çalışmayı bıraktı mı?’ diye sormayın. Zira sorun çok büyük ihtimalle hafızanızın ‘bozuk’ olması değil.

Öncelikle bu durumu neden herkesin yaşamadığına bakalım…

Tükettiği her cinsten içeriği unutanlar olduğui, en ufak detayına kadar hatırlayanlar da var. Bunun nedeni Johns Hopkins Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden sinirbilimci David J. Linden’e göre herkesin hafıza hünerlerinin farklı olması.

Linden, kimi insanların bir sayfada gördükleri yazıları yahut ekranda gördükleri yüzleri hatırlama hususlarda çok daha marifetli olabilirken, bazılarının de tarihleri hatırlama yahut yer-yön hatırlama maharetlerinin daha gelişmiş olabileceğini söylüyor. Lakin tabii ki bu ‘unutma, hatırlayamama‘ durumunun tek sebebi hafızanızın hangi açıdan daha maharetli olduğuyla ilgili değil.

İzlerken ve okurken ne kadar odaklanıyorsunuz?

Bu durumu yaşayan pek çok insanın aklına ilk olarak hafızasının kötü olduğu niyeti gelse de, aslında neden unuttuğumuza dair pek çok etmen var. Memorial University of Newfoundland’da psikoloji üzerine çalışan Prof. Dr. Kathleen Hourihan, bu etmenlerden birincisini ‘Bir sinema izlerken yahut kitap okurken dikkatinizi ne kadar iyi verdiğiniz, hatırlama düzeyinizi etkiler‘ şeklinde açıklıyor.

Yani bir sinema izlerken ‘Aa bu oyuncu bir sinemada daha vardı, neydi ismi?’ diye düşünüp kısa bir arama yapmak için sineması durduruyorsanız, telefonunuza bakıyorsanız, kitap okurken sayfaları süratli hızlı geçiyor yahut bir cümle okuyup derin kanılara dalıyorsanız, bu sineması yahut kitabı ne kadar hatırlayacağınızı etkiliyor.

Yine Hourihan’a göre bu davranışları gerçekleştirmek yerine tükettiğiniz içerik üzerine düşünmek, odaklanmak, kendi hayatınız ile ilişki kurmak, karakterlerle yahut olaylarla kendi  öykünüzü özdeşleştirmek, o içeriği hatırlamanızı sağlıyor.

Bir sineması yahut diziyi, kitabı tükettikten sonra eş dostla sohbet etmek tahmin ettiğinizden daha tesirli olabilir

Hafıza ve hatırlamak deyince, bilgileri beyne atıp içeride tutmak hareketini düşünüyor olabilirsiniz. Lakin Melbourne Üniversitesi’nde bilişsel psikolog Sean Kang’a göre durum bundan çok daha fazlası ve bilgileri beyne atmak kadar dışarı çıkarıp tekrar tekrar hatırlamak da önemli. Kang, bu sayede söylediği söz edilen bilgilerin pekişeceğini söylüyor.

Yani izledikleriniz, okuduklarınız hakkında arkadaşlarınızla konuştukça mevzuyu tekrar tekrar beyninizin dehlizlerinden çağırıp hatırladığınız için bilgiler pekişiyor. Böylelikle o içeriği unutmanız da daha zorlaşıyor. Bunu öğretmenlerin bahisleri işledikçe küçük testler ve sözlüler yaparak mevzuyu pekiştirmesine benzetebilirsiniz.

Çok fazla içerik tüketmek, tükettiklerimizi hatırlamayı zorlaştırıyor

Konuya farklı uzmanlar tarafından getirilen bir diğer ortak açıklama ise günümüz içerik tüketim alışkanlığının hafızamızı nasıl etkilediğini deliller nitelikte.

Linden’e göre çok sayıda sinema izlemek yahut çok sayıda kitap okumak tekrar eden davranışlar, hafızamızda o içeriklere dair anıları ‘genel’ hale getiriyor. Beynimiz eski bilgileri gerilere atarak yeni olanlarla yola devam ediyor. O bilgiler tekrarlanmadıkça, hatırlanması da zorlaşıyor. Geriye ise tüm olay akışı, karakterler, replikler yerine o içeriği yahut anıyı ‘faydalı, yararsız, hoş, çirkin’ bulmak deneyimsel izler kalıyor.

Artık bir oturuşta dizi bitirip yenisine geçtiğimiz, her gün onlarca tahminen yüzlerce video izlediğimiz, sayısız sinemaya tek tıkla ulaşabildiğimiz bir periyotta o kadar çok içerik tüketiyoruz ki her birini başka ayrı hatırlama oranımız da düşüyor. 

Örneğin hatırlar mısınız, eskiden internette bir viral video çıktığında haftalarca konuşulur, elden ele dolaşır, herkes güler ve üzerine konuşurdu. Zira internette içerik sayısı şimdiki kadar sonsuz değildi.

Tam da bu yüzden, o yıllarda viral olan görüntüler şimdilerde bile herkesin aklındayken bugün TikTok’ta izlediğiniz ve size komik gelen bir görüntüyü bir daha kolay kolay hatırlamıyorsunuz. Çünkü çok var, hafızanızda kalıcı yer edinemeden yerine bir öbür video geliyor.

Artık hafızamıza değil Google’dan yapacağımız bir aramaya güveniyoruz

Bir diğer etmen ise artık hafızamızı bilgi çağırmak için o kadar da sık kullanmıyor oluşumuz. Tüm açıklamalar tüketilen içeriğe ayrılan vakte, üzerinde ne kadar düşündüğümüze ve ne kadar tekrar ettiğimize dayanırken bir ne yapıyoruz? 

Hızlı tüketip, izlerken yahut okurken dikkatimizi sık sık dağıtıp, üzerine hiç düşünmeden bir yenisine geçip bir de üzerine onunla ilgili bir şey hatırlamamız gerektiğinde hafızamızı zorlamak yerine Google’a yazıyoruz. Bu da içeriği hatırlamak için gereken neredeyse hiçbir şartı sağlamadığımız manasına geliyor.

Yine de uzmanlara göre bir sinemanın, kitabın yahut herhangi bir içeriğin sizde iz bırakması yahut sizin için değerli olması için onu baştan sona hatırlamanız gerekmiyor. Zira ayrıntıları hatırlamak her ne kadar keyifli gelse de esas çok önemli olan bilinçaltımıza bıraktığı iz ve o tecrübesi nasıl kodladığımız. Hiçbir ayrıntısını hatırlamak da, hayatımızı değiştiren o sinemanın yeri hep aynı kalıyor!