“Tanrı Parçacığı” yarışında beklenmedik fren: Dev tünel projesi rafa kalktı

Bilim dünyasının gözü kulağı uzun süredir Çin’den gelecek devasa bir haberdeydi: Dünyanın en büyük parçacık hızlandırıcısı olması planlanan “Dairesel Elektron Pozitron Çarpıştırıcısı” (CEPC). Yaklaşık 100 kilometre uzunluğunda dev bir tünel olarak tasarlanan bu devasa yapı, İsviçre’deki meşhur CERN laboratuvarının sahip olduğu 27 kilometrelik tüneli adeta gölgede bırakacaktı.

Ancak milyarlarca dolarlık bu dev proje, beklenmedik bir engelle karşılaştı. Çin hükümeti, 2026-2030 yıllarını kapsayan yeni beş yıllık kalkınma planına bu projeyi dahil etmedi. Bu karar, projenin devlet nezdinde önceliğini kaybettiği ve ihtiyaç duyulan devasa bütçenin başka alanlara kaydırılacağı anlamına geliyor.

Yüksek Enerji Fiziği Enstitüsü’nden Wang Yifang, tekliflerinin reddedildiğini doğrulasa da havlu atmış değil. Bilim insanları, 2030 yılındaki bir sonraki planlama döneminde projeyi tekrar sunmayı hedefliyor. Fakat bu beş yıllık bekleme süresi, projenin kaderini tamamen değiştirebilir. Eğer bu süreçte Avrupa’nın planladığı 90 kilometrelik “Geleceğin Dairesel Çarpıştırıcısı” (FCC) onaylanırsa, Çinli bilim insanları kendi tesislerini kurmak yerine güçlerini Avrupalı meslektaşlarıyla birleştirmeyi ciddi bir seçenek olarak masada tutuyor. Yani dev tüneller için verilen bu teknolojik yarış, bir noktada küresel bir iş birliğine dönüşebilir.

Evrenin sırlarına uzanan dev tüneller

Peki, bilim insanları neden bu kadar büyük ve pahalı tünellere ihtiyaç duyuyor? Her şey evrenin ilk anlarını, yani Büyük Patlama’dan hemen sonrasını anlayabilmekle ilgili. Mevcut en gelişmiş sistem olan CERN’deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı, atom altı parçacıkları ışık hızına yakın hızlarda birbirine çarpıştırarak meşhur “Tanrı Parçacığı” Higgs Bozonu’nu bulmamızı sağladı. Hatta bu çarpışmalarla milyarlarca yıldır görülmemiş “kuark çorbası” gibi maddeler bile laboratuvar ortamında yeniden oluşturuldu. Ancak mevcut tünellerin gücü, daha ağır ve gizemli parçacıkları ortaya çıkarmaya artık yetmiyor.

Daha büyük çarpıştırıcılar, sadece daha uzun yollar değil, aynı zamanda çok daha gelişmiş ekipmanlar anlamına geliyor. Mevcut sistemlerin kapasitesini aşan bu yeni projelerle, evrenin temel yapı taşlarını ve görünmez maddeleri keşfetmek bir hayal olmaktan çıkıp fiziksel bir gerçeğe dönüşebilir. Şu an aktif olan sistemlerin 2040’lara kadar ömrü olduğu tahmin ediliyor.

Eğer Avrupa’daki yeni proje 2030’larda onay alıp inşaata başlarsa, havacılıktan tıbba kadar pek çok alanı etkileyecek yeni bir keşif çağının kapısı aralanacak. Şimdilik Çin bu yarışta vites küçültmüş görünse de evrenin kökenini bulma çabası tüm hızıyla devam ediyor.