Uzayın büyük gizemi çözülüyor: Karanlık enerji zamanla zayıflıyor mu?

Modern astronomi, Karanlık Enerji Spektroskopik Enstrümanı’nın (DESI) tamamladığı devasa üç boyutlu harita ile tarihinin en önemli dönüm noktalarından birini yaşıyor. Bugüne kadar çıkarılmış en yüksek çözünürlüklü evren haritası olan bu çalışma, sadece gökyüzündeki galaksilerin yerini göstermekle kalmıyor; aynı zamanda uzayın temel işleyişine dair inançlarımızı da kökten değiştirmeye hazırlanıyor.

Yapılan ilk analizler, evrenin genişlemesinden sorumlu gizemli güç “karanlık enerjinin” sanıldığı gibi sabit bir yapıda olmadığını gösterdi. DESI’den elde edilen veriler, Albert Einstein’ın meşhur “kozmolojik sabiti” üzerine inşa edilen mevcut modelleri ciddi şekilde zorlayacak nitelikte. Şimdiye kadar kabul gören teoriler, karanlık enerjinin evrenin her noktasında ve her anında aynı yoğunlukta kaldığını varsayıyordu. Oysa yeni bulgular, bu itici gücün zaman içinde zayıflamış olabileceğine dair güçlü sinyaller içeriyor. Eğer önümüzdeki yıllarda yapılacak detaylı incelemeler bu durumu doğrularsa, fizik kitaplarındaki evren tanımını baştan yazmak zorunda kalacağız.

Bilim dünyası, evrenin bebeklik dönemlerinden kalan ve “Baryon Akustik Salınımları” (BAO) olarak adlandırılan devasa dalgalanmaları adeta birer kozmik cetvel gibi kullanıyor. DESI, tam 11 milyar yıl öncesine kadar uzanan galaksilerin ve kuasarların mesafelerini ölçerek bu kadim dalgaların boyutlarını net bir şekilde ortaya koydu.

Her gece Berkeley Laboratuvarı’ndaki süper bilgisayarlara yaklaşık 80 gigabaytlık devasa bir bilgi akışı gerçekleşiyor. Robotik kollarla yönlendirilen optik fiberler, uzak galaksilere odaklanarak ışığı renklerine ayırıyor. Bu sayede gök cisimlerinin hızı, konumu ve kimyasal yapısı milimetrik hassasiyetle belirleniyor. DESI, planlanan takvime sadık kalarak 47 milyondan fazla galaksiyi haritaladı ve kendi koyduğu hedefleri şimdiden aşmış durumda.

Yangınlar ve siber saldırılarla geçen zorlu yolculuk

DESI ekibinin bu devasa başarıya ulaşması hiç de kolay olmadı. 2020 yılındaki küresel salgın operasyonları zorlaştırırken, 2022’de Kitt Peak Gözlemevi’ne yaklaşan dev bir orman yangını tüm projeyi küle çevirme tehlikesi yarattı. Alevlerin teleskopları kuşattığı kritik saatlerde, itfaiye ekiplerinin çabası ve Starlink uydularının sağladığı iletişim desteği sayesinde sistem kurtarıldı.

Zorluklar bununla da sınırlı kalmadı; bir yıl sonra gözlemevini hedef alan siber saldırı sırasında araştırmacılar, verileri korumak için internet bağlantısını tamamen kesti. Veriler, fiziksel sabit disklerle elde taşınarak merkeze ulaştırıldı. Tüm bu aksiliklere rağmen disiplinden taviz verilmemesi, projenin zamanında bitmesini sağlayan en büyük etken.

Şu an tüm gözler 2027 veya 2028 yıllarında tamamlanacak olan kapsamlı sonuçlara çevrildi. DESI’nin görev süresi uzatılırken, şimdiden daha gelişmiş bir versiyon olan DESI-II için kollar sıvandı. Bilim insanları, bu devasa haritayı diğer uzay teleskoplarından gelecek bilgilerle birleştirerek evrenin büyük sırrını çözmeyi hedefliyor.