Gizemli Sarsıntı Işıklarının En Mümkün Bilimsel Açıklamaları

Deprem anında, öncesinde ya da sonrasında ortaya çıkabilen çeşitli ışık kümeleriyse, bu afetle alakalı merak uyandıran şüpheli görüntüler arasında. Meydana gelen bu ışık toplulukları, dünyanın çeşitli bölgelerinde ve ülkemizde gerçekleşen zelzeleler esnasında farklı görüntüler ve görsellerle kayıtlara geçmiş durumda.

6 Şubat tarihli 7.7 büyüklüğündeki Kahramanmaraş merkezli sarsıntıda de ortaya çıkan bu parlamalar nasıl meydana geliyor olabilir?

Deprem ışıkları; “titreşen alevler”, “parlayan küreler”, “şimşek” şekillerinde görülebiliyor.

Bunların yanında “meteor görünümlü” ya da “çatlaklardan çıkan volkanik alevler” olarak da tarif edilebiliyor. 

Araştırmacılar, bu ışık parlamalarına çeşitli hava araçlarının sebep olabileceğini yahut bunların tamamen rastlantısal bir fenomen olduğunu düşünüyolardı; ta ki İtalya’da tuhaf ışık alevleri görülene dek.

2009 Nisan’ında görülen bu ışık kürelerinin akabinde 6.3 büyüklüğünde bir zelzele meydana gelince araştırmacılar bu ışıkların sarsıntıyla bağlı olabileceği konusunda çalışmalara başladı.

NASA araştırmacısı Friedemann Freund, gece ve gündüz çalışan birçok güvenlik kamerası sebebiyle bu fenomenlerin artık daha kolay tespit edilebildiğini ifade ediyor. Örneğin, 2007’de Peru’nun Pisco kentinde de görülen 8.0 büyüklüğündeki bir sarsıntı anında, zelzele ışıklarının görüntüleri yakalanmıştı.

İtalya’nın L’Aquila bölgesi dışında San Francisco halkı da depremdenönce gökkuşağına aynı bir ışık kümesine şahit olmuştu. Kanadalılar ise 1988 yılında, bir ırmak kenarında morumsu parlayan bir küre gördüler ve 11 gün sonra bir sarsıntı meydana geldi.

Yine Kanada’nın Tagish Gölü’ndeki bir dağda, yüzen sarı ve parlak küreleri gözlemleyen Jim Conacher, bu ışık demetlerinin bir delili olarak bu anı fotoğraflamayı başardı.

Yine Conacher’in yakaladığı bu ışıklardan sonra bölgede birkaç saat sonra zelzele gerçekleşti.

Farklı bölgelerde görülen bu ışık alevleri hakkında Freund, bu ışıkların “birçok farklı renkte ve biçimde” gelişebileceğini ifade ediyor.

Meksika’da gerçekleşen 8.2 büyüklüğündeki bir sarsıntı anında bu ışık kümeleri kayıt altına alınmıştı.

Meksika’yı güçlü bir şekilde tesiri altına alan ve Mexico City’ye kadar hissedilen bu zelzele sonrasında yeşil ve mavi renkli tuhaf ışıklar dikkati çekti.

Bu ışık patlamaları çeşitli dünya ülkelerinin yanı sıra Türkiye’de de birtakım zelzele anlarında kayda geçmiş durumda. Bunlardan biri de 5.9 büyüklüğündeki Düzce sarsıntısıydı.

Düzce’de meydana gelen bu zelzele, Zonguldak’ı da tesiri altına aldı ve şekilde ışık kümeleri Zonguldak’ta da kayda geçmişti.

6 Şubat saat 04.17’de gerçekleşen 7.7 büyüklüğündeki sarsıntı anı, Gaziantep’te kayıt altına alınırken söylediği söz edilen ışıklar tekrar görüldü.

Freund’a göre zelzele ışıkları, yerden çıkan ve havada 200 metreye kadar yükselebilen “elektrik deşarjları”.

Kanada, İtalya, San Francisco, Meksika ve Türkiye’nin yanı sıra bu sarsıntı ışıkları en çok Fransa, Yunanistan, Almanya, Çin ve Güney Amerika’nın birtakım bölgelerinde yaygın bir şekilde görüldü. Bu ışıklara kimi zaman depremden evvelki gün ve saatte kimi zaman ise deprem sırasında rastlanabilirken, zelzele sonrasında görülen örnekleri de bulunmakta.

Peki bu ışık küreleri nasıl meydana geliyor?

Bir olguya göre magmatik yahut metamorfik kayaçlar gerilim altındayken, moleküler bağları kırılır ve kaya boyunca dolaşan iyonize oksijen serbest kalır. Bu doğrultuda iyonlardan kimileri yüzeyin kendisinde yahut yüzeyin altında yüklü katmanlar oluşturarak elektrik alanları yaratabilir. Bu alanların en güçlüsü ise kısa bir şekilde görülen ışık patlamalarına sebebiyet verir.

Saniyeden daha da az bir sürede gerçekleşen bir diğer olgu ise “mineral yapılarındaki hasarlar”.

Bu kusurlar, bir ışık patlaması patlayan yarı iletkenler gibi görülürken Freund, yüklü parçacıkların “Dünya’nın yüzeyini aşabileceğini ve havaya bir elektrik boşalması olarak boşalabileceğini” ifade eder.

Deprem ışıklarına, laboratuvar deneylerinde taneciklerin incelenmesiyle ortaya çıkan “tribolüminesans”ların da sebep olabileceği görüşleri bulunmakta.

Tribolüminesanslar; ezilme, sürtünme, çizilme ya da kimyasal bağlar kırıldığında açığa çıkabiliyor. benzer şekilde, kuvarsın yer kabuğundaki en yaygın mineral olduğu dikkate alındığında, faylar birlikte hareket ederek kayaların ezilmesine sebep olduğunda da sarsıntı ışıkları ortaya çıkabiliyor.

Freund, bu ışıkların yaklaşan zelzelenin habercisi olarak iyi bir ikaz sistemii görülebileceğini ifade etmesinin yanında bu ışık kürelerinin zelzelelerin iddiası konusunda şüpheli bir işaret olduğunu da sözlerine ekler.

Araştırmacı, bu ışıkların kesin bir şekilde bir zelzele öngörüsü olarak görülebilmesi için daha fazla karakteristik fenomenin ortaya çıkması gerektiğini ve yeniden de bu teorilerin değişken olduğunu, bu ışıkları görürsek deprem olacağı ihtimalini göz önünde bulundurmamızı tavsiye ediyor. 

Tarihte bilinen örneklere bakıldığında ise, 1976’da Çinli bir jeolog, gökyüzünde garip ışıklar görür görmez bulunduğu alanda tedbirini aldığını ve ardından ölümcül Tangshan zelzelesinin gerçekleştiğini ifade ederken, detaylarına değindiğimiz 2009 İtalya zelzelesinde de bir vatandaş, ışık parlamaları görür görmez ailesiyle birlikte daha inançlı bir yere taşındığını aktardı.

• Kaynaklar: New Scientist, CNET, National Geographic