Kan nakli tarihinden garip uygulamalar: Kan yerine süt nakletmek, hayvandan beşere nakil ve fazlası…

Günümüzdeki çoğu tıbbi prosedürde, en azından kan naklinde, süt kullanılmasını beklemezsiniz. Fakat tarihin kısa bir döneminde, hakikaten de kan yerine süt nakli yapıldığını görüyoruz.

İnsanların yaralandıkları tarih boyunca kan nakline gereksinimleri olmuştur. Kimilerine göre, Peru İnkalarının “Yeni Dünya”yı keşfederken kan nakli yaptıklarına şahit olduklarını iddia eden şahıslar var. İspatlar zayıf olsa da, şayet bu doğruysa, tarihi kayıtlarda buna bir prosedürün en eski örneği olacaktır.

Ancak, William Harvey 1616’da kan deveranını tanımladığında, hayli tuhaf deneylerin Avrupa’da yaygınlaştığı kesin olarak biliniyor. 1666’da, Londra’daki Royal Society’de, bir tabip ve cerrah olan Richard Lower, birinin arterini oburunun şah damarına bağlamak için bir kaz tüyü kullanarak iki köpek arasında kan nakli yaptı.

Hayvandan beşere kan nakli

1667’de ise, Fransız bir tabip olan Jean-Baptiste Denys, tamamen belgelenmiş ilk hayvandan beşere kan naklini gerçekleştirdi. Hasta, ateş tedavisi için yirmi kere kanı akıtılan (bir diğer eski tedavi yöntemi) genç bir çocuktu. O vakitler baskın tıp geleneği olan Hipokrat tıbbına göre bu, bedenden algılanan safsızlıkları gidermek için standart bir prosedürdü. Fakat tahmin edilebileceği bu tedavi çocuğu epey zayıf bırakmıştı. Denys, bir kuzunun karotid arterinden çocuğun damarlarına kan nakletti. Çocuk hayatta kaldı ve durumu düzeldi, lakin naklin akabinde kuzu hayatını kaybetti.

Kan naklinden umulan şey yalnızca sağlığı düzgünleştirmek ve hastalıkları ortadan kaldırmakla sınırlı değildi, benzer vakitte alıcıların kişiliklerini değiştirip meczupluğu ortadan kaldırabileceği de düşünülüyordu. Fakat çoğu denemede, prosedür sadece mevte yol açtı ve sonunda 1668’de Châtelet fermanıyla kan naklinin yasaklanmasına karar verildi. Prosedür yaklaşık bir buçuk yüzyıl boyunca unutulmaya yüz tuttu.

Kan nakli, on dokuzuncu yüzyılın başlarında, doğum uzmanı James Blundell‘in pıhtılaşmayı önlemek için defibrine kan (pıhtılaşmasına yardımcı olan fibrinsiz kan) içeren bir şırınga ile nakil yaptığında kısa bir canlanma yaşadı. Bu, daha evvelki teşebbüslere göre bir gelişme olmasına karşın, pıhtılaşmayı önlediği ve hastanın ölme eğilimi onu cazibeli olmayan bir prosedür haline getirdiği için süreç hala iyi anlaşılamamıştı.

Kan yerine süt nakli

Daha sonra, 19. yüzyılın ortalarında, bilim insanları yeni bir fikir ile prosedürü tekrar canlandırdı: Başka bir şey nakletmek varken neden kan nakletmekle yetiniyoruz?

1854’te Dr. James Bovell ve Dr. Edwin Hodder, Toronto, Kanada’daki kolera salgını sırasında insanlara süt enjekte etti. Hastalarına kuzu kanı nakletmenin yanı sıra çeşitli hayvanlara süt de enjekte eden, “sütte bulunan çok küçük yağ ve katı yağ parçacıklarının” beden içerisinde “kanın akyuvarlarına” dönüştürüleceğine inanan Denys’in çalışmalarından ilham almışlardı.

Bovell ve Hodder, sütün beyaz kan hücrelerinin yenilenmesine yardımcı olduğuna inanıyorlardı ve şaşırtan bir şekilde, süt transfüzyonu verilen ilk hastaları hayatta kaldı ve sıhhatleri düzeldi. Ne yazık ki, daha sonra prosedürün uygulandığı beş hasta da hayatını kaybetti.

• Dünya’da yalnızca 43 şahısta olduğu belirlenen kan grubu: Altın kan nedir?

İlk denemenin başarılı olmasından kısa bir süre sonra sütün kan için inançlı ve geçerli bir ikame olduğu varsayıldı. Süt nakli, bilhassa Kuzey Amerika’da tanınan bir tedavi usulü haline geldi. Bununla birlikte, birçok tıp hekimi kuşkucu olmaya devam etti ve bu tedaviyi alan hastalar arasındaki çok sayıda mevt, kısa süre sonra tamamen gözden düşmesine yol açtı. 1880’lerde, kan yerine süt naklinin yerini salin infüzyonları aldı. Daha da sonra, yüzyılın başında Karl Landsteiner‘in ilk üç insan kan tipini keşfetmesinden sonra, kan naklinin inançlı ve tesirli bir yolu bulundu.

Günümüzde kan nakli, kabul görmüş ve standartlaştırılmış bir tıbbi prosedür olarak kabul ediliyor. Kana olan talep o kadar yüksek ki, Dünya Sağlık Örgütü’ne göre dünya genelinde 118,5 milyondan fazla kan bağışı toplandı.

Kan nakli hayat kurtarır ve çoklukla yaralanma, cerrahi prosedürler ya da doğum yoluyla önemli kan kaybına uğramış şahıslarda uygulanır. Ayrıyeten hemofili, böbrek yetmezliği ve hatta kanser gibi durumlar için çeşitli tedavilerde de sıklıkla kullanıldığını görüyoruz.