Karadeniz bile onun bir kesimiydi: İşte Dünyanın bilinen en büyük gölü Paratetis’in kıssası

Yaklaşık 34 milyon yıl önce var olan Paratetis Denizi, benzeyenzamanda Dünyanın gördüğü en büyük göl olarak da biliniyor. Bu büyük kıtalararası su şeridi, Avrasya’nın güney kenarı boyunca bugünkü Avusturya’dan Türkmenistan’a kadar uzanıyor ve 2,8 milyon kilometrekarelik devasa bir alanı kaplıyordu.

Başlangıçta deniz olan Paratetis, Alpler ve Karpatlar’daki orojenik nesillerin yükselmesiyle oluşmuştu. Bu yükselme, Akdeniz’e güney irtibatı olan bir havzanın oluşmasına neden oldu. Lakin yaklaşık 12 milyon yıl önce, Afrika ve Avrupa tektonik levhaları arasındaki bir çarpışma bu irtibatın kapanmasına sebep olarak Paratetis’in bir göl olarak yeniden sınıflandırılmasına yol açtı.

Paratetis, günümüzün tüm göllerinin toplamının yaklaşık 10 katı olan 1.77 milyon kilometreküp su içeriyordu. Paratetis, Akdeniz’den daha geniş bir yüzey alanına sahip olmasına karşın, şaşırtan derecede sığ olmasından ötürü Akdeniz’in 3.75 milyon kilometreküp suyunun yaklaşık yarısı hacme sahipti.

Akdeniz bir vakitler iç Avrupa’nın birçok ırmak ve akarsuyu aracılığıyla tatlı su ile beslenirken, Paratetis’in ayrılması bu kaynağı kesti ve bunun yerine tatlı su akıntıları göle yöneldi. Bu değişim ile bir arada bölge, daha önce sahip olduğu çok çeşitli deniz tiplerinden daha az çeşitli tatlı su çeşitlerine doğru bir geçiş yaşadı ve bölgenin flora ve faunasında çok önemli bir değişiklik yaşandı.

Paratetis bölge iklimini de değiştirdi

Paratetis’in büyüklüğü vakitte Avrasya iklimi üzerinde çok önemli bir tesire sahip olduğu manasına geliyordu. Gölün yarattığı su buharı, mevsimler arasındaki termal farkı azaltmaya katkıda bulunarak çok daha istikrarlı bir mevsimsel iklimi teşvik etti.

Ancak, Paratetis gölünün ömrü uzun sürmedi ve Avrasya’da çok az yağış yaşandığı bir “aşırı kuruma” döneminde, yağışla doldurulamayan gölün izole suları buharlaştı.

9,8 ila 7,7 milyon yıl önce suyun büyük bir kısmının buharlaşmasıyla, Büyük Hersoniyen Kuruması ismi verilen bir periyotta su düzeyleri yaklaşık 250 metre düştü. Bu, gölün yüzey alanının yüzde 70’ini ve hacminin yüzde 30’unu kaybetmesine ve bugünkü Karadeniz’in büyüklüğüne inmesine neden oldu.

Kuruma, bölgenin yerleşik ekosistemini de etkiledi. Bir vakitler Paratetis’te yaşayan yunuslar, foklar ve hatta dünyanın en küçük balina cinsleri (Cetotherium riabinini) artık gölün çekilen sularında hayatta kalamaz hale geldi.

Küçülme Avrasya iklimini de etkiledi ve bir vakitler sabit olan termal gradyan yerini çok daha soğuk kışlara ve daha sıcak yazlara bıraktı.

Paratetis’in mirası: Karadeniz, Hazar Denizi ve Aral Gölü

Paratetis küçülmeye devam ederken, bugün hala varlığını sürdüren üç başka bölge oluşturdu. Doğu Avrupa ve Batı Asya arasındaki Karadeniz 436.000 kilometrekarelik bir alanı kaplıyor. Orta Doğu’da 371.000 kilometrekarelik bir alanı kaplayan Hazar Denizi, Dünya’nın şu andaki en büyük iç su kütlesi. Ve son olarak, şimdi 68.000 kilometrekarelik bir alanı kaplayan, lakin insan faaliyetinin neden olduğu kendi kuruma periyodunun bir sonucu olarak küçülmeye devam eden Aral Gölü bulunuyor…